لنگیدن پای کودک: از علت تا درمان+ مشاوره

لنگیدن در دوران کودکی به خصوص در کودکان نوپا بسیار شایع است. از فرورفتن یک شی در پای کودک، تنگی کفش یا تاول روی پا گرفته تا عارضه‌های جدی‌ و نادر مانند عفونت استخوان، آرتروز و سینوویت گذرا می‌توانند موجب لنگیدن پای کودک شوند. البته لنگیدن پای کودک معمولاً علت نگران‌کننده‌ای ندارد و نتیجۀ آسیبی جزئی است. کودکان پرجنب و جوش ممکن است در طول روز چند بار، حتی دور از چشم شما زمین بخورند و آسیب‌های خفیفی ببینند که نشانه‌های واضحی نداشته باشند. بنابراین در اولین قدم از حرکت کامل و بدون درد مفاصل مطمئن شوید و وجود کبودی و زخم را روی پای فرزندتان بررسی کنید. در صورتی که نشانه‌ای از آسیب‌دیدگی مشاهده نکردید، لنگیدن پای کودک بیش از چند روز طول کشید یا با علائمی مانند درد، تب و بی‌حالی همراه شد، به پزشک مراجعه کنید.

چه زمانی لنگیدن پای کودک را جدی بگیریم؟

لنگیدن کودکانی که به‌تازگی شروع به راه‌رفتن کرده‌اند، دلایل مختلفی دارد. لنگیدن بسیاری از کودکان پیامد آسیب‌دیدگی جزئی یا عارضه‌ای موقتی است که پس از مدتی خودبه‌خود بهبود پیدا می‌کند. با این حال چون کودک نمی‌تواند درد و علائم دیگر را واضح بیان کند یا ممکن است به سؤالات شما پاسخ‌هایی نادرست یا اغراق‌آمیز بدهد، لازم است شرایط را با استفاده از رویکردی چندمرحله‌ای بررسی کنید تا مطمئن شوید که مشکل مهمی وجود ندارد یا اقدامات لازم مانند بی‌حرکت نگه داشتن مفصل را پیش از مراجعه به پزشک انجام بدهید. قبل از شروع بررسی سؤالات زیر را از خود بپرسید:

• فرزندم به تازگی زمین خورده یا دچار آسیب یا بیماری دیگری شده است؟
• فقط صبح‌ها می‌لنگد و پس از مدتی حرکت بهتر می‌شود؟ لنگیدن صبحگاهی، به‌ویژه در صورت همراه بودن با ورم مفصل می‌تواند نشانۀ خشکی مفصل و ابتلا به آرتروز خردسالان باشد.
• لنگیدن فقط پس از فعالیت شروع یا بیشتر می‌شود؟ لنگیدن پس از فعالیت نشانۀ استفادۀ بیش از حد و نامناسب از مفاصل در کودکان پرتحرک است.
• ناگهان شروع به لنگ زدن کرد یا راه رفتن او به‌تدریج بدتر شد؟
• ورزش یا بازی جدیدی را به تازگی شروع نکرده است؟
• به تازگی واکسن یا آمپول تزریق نکرده است؟ گرفتگی و درد عضله پس از تزریق می‌تواند علت لنگیدن باشد.
• کفش جدید نپوشیده است؟
• در محیط آلوده نبوده است؟ برای مثال گزش حشرات و ابتلا به بیماری‌هایی مانند لایم می‌تواند علت آسیب‌دیدگی مفاصل و لنگیدن باشد.
• قبلاً هم این مشکل را داشته است؟ یا سابقۀ ابتلا به دیگر عارضه‌های استخوانی و عضلانی را دارد؟

پاسخ دادن به سؤالات فوق مجموعه علل احتمالی لنگیدن کودک را محدودتر می‌کند. به‌علاوه به این ترتیب برای مراجعه به پزشک آماده می‌شوید، چون پزشکان نیز همین سؤالات را از والدین می‌پرسند. پس از فکر کردن دربارۀ پرسش‌های زیر، با کمک دستورالعمل‌های جدول زیر شرایط کودک را بررسی کنید.

چه زمانی برای لنگیدن کودک به پزشک مراجعه کنم؟

کودکان در این سن به‌خوبی صحبت نمی‌کنند و قادر به گفتن محل دقیق درد نیستند، بنابراین والدین باید با توجه به علائم دیگر، جدی بودن مشکل را تشخیص بدهند. چنانچه علت‌های ساده‌ای مانند تنگ بودن کفش برای لنگیدن کودک پیدا نکردید، لنگیدن کودک پس از چند روز برطرف نشد، شدیدتر شد یا علاوه بر لنگیدن علائم زیر نیز بروز یافت، در اولین فرصت به پزشک مراجعه کنید:

• دردشدید و بی‌میلی برای راه‌رفتن
• عدم‌تحمل وزن روی‌پا
• تب‌ و لرز و تعریق شبانه
• درد، ورم، سرخی و داغی بخشی از پا یا مفصل‌ها
• بی‌اشتهایی و بی‌قراری
• کبودی یا راش بدون دلیل مشخص
• خشکی صبحگاهی مفصل و شدیدتر شدن لنگیدن پس از مدتی عدم‌تحرک

معاینه و ارزیابی

زمانی‌که به دلیل لنگیدن پای کودک به کلینیک ارتوپدی کودکان ارتوکیدز مراجعه می‌کنید، یک فرآیند تشخیص پلکانی و نظام‌مند برای تعیین علت این مشکل شروع می‌شود. متخصصان ارتوکیدز از شما می‌خواهند که علائم را شرح بدهید و دربارۀ زمان و چگونگی شروع شدن لنگیدن پا توضیح بدهید. سپس کودک را به دقت معاینه می‌کنند تا علائم ناشی از آسیب‌دیدگی و ناهنجاری‌های استخوانی را پیدا کنند. معمولاً همین دو مرحله برای تشخیص علت لنگیدن پای کودک کافی است، اما چنانچه علائم دیگری مانند تب و درد شدید وجود داشته باشد یا لنگیدن مزمن باشد، متخصصان دستور آزمایش‌های لازم مانند تصویربرداری و آزمایش خون را می‌دهند.

شرح حال و بررسی سابقۀ پزشکی

از آن‌جا که اکثر کودکان نوپا نمی‌توانند علت دقیق لنگیدن خود را بیان کنند، شما نقش بسیار مهمی در ارائۀ شرح حال به متخصصان خواهید داشت. با توجه به اطلاعاتی که از بخش قبل به دست آورده‌اید، خود را برای پاسخ دادن به سؤالات پزشک آماده کنید. مهم‌ترین نکاتی که کمک قابل‌توجهی به تشخیص پزشک می‌کنند، زمان، چگونگی شروع و الگوی لنگیدن است.

چنانچه فرزندتان یا یکی از اعضای خانواده به تازگی دچار بیماری خاصی بوده است، حتماً موضوع را به پزشک اطلاع بدهید. همچنین اگر فرزندتان جراحی یا درمان خاصی را انجام داده است، مدارک مربوط به آن و همچنین نتیجۀ آخرین آزمایش خون فرزندتان را همراه خود بیاورید.

معاینۀ بالینی

در مرحلۀ بعد متخصصان ارتوکیدز معاینۀ بالینی کاملی را انجام می‌دهند که با اندازه‌گیری دمای بدن شروع می‌شود. پس از آن لازم است لباس فرزندتان را دربیاورید تا پزشک بتواند وجود ناهنجاری‌های ساختاری در بخش‌های مختلف بدن از جمله ستون فقرات، مفاصل ران و زانوها را بررسی کند.

متخصصان ما دو پا را به دقت با هم مقایسه می‌کنند تا جزئی‌ترین ورم، برآمدگی یا تغییرشکل را تشخیص بدهند و هم‌اندازه بودن طول دو پا را بررسی کنند. همچنین مفصل‌های ران و زانو را با ملایمت خم می‌کنند تا از دردناک نبودن و در نرفتن آن‌ها مطمئن شوند. ضمناً پزشک نقاط مختلفی از پا را با ملایمت فشار می‌دهد و هم‌زمان به حالت چهرۀ کودک دقت می‌کند تا نقاط دردناک و حساس به لمس را تشخیص بدهد. سپس پزشک راه‌رفتن کودک را بررسی می‌کند و به موقعیت قرارگیری و حرکت لگن، زانوها و پنجه در زمان راه رفتن توجه می‌کند.

آزمایش خون

اگر متخصصان ارتوکیدز احتمال بدهند که عفونت یا روماتیسم علت لنگیدن پای کودک است، دستور می‌دهند که آزمایش خون برای اندازه‌گیری شاخص‌های این بیماری‌ها، یعنی ESR (سرعت رسوب اریتروسیت) و CRP (پروتئین واکنشی سی)، انجام شود.

تصویربرداری

متخصصان ارتوکیدز معمولاً علت لنگیدن پای کودک را پس از انجام دو مرحلۀ فوق تشخیص می‌دهند. اما در صورت وجود علائم نگران‌کننده از تصویربرداری برای تأیید تشخیص اولیه و رد احتمال ابتلا به عارضه‌های دیگر کمک می‌گیرند.

آرتروسنتز یا تخلیۀ مایع مفصلی

چنانچه مفصل متورم و داغ باشد و متخصصان ما احتمال بدهند که مفصل عفونت کرده است، مایع مفصلی را با استفاده از سوزنی نازک تخلیه می‌کنند. نمونه‌ای از مایع تخلیه‌شده برای کشت و شمارش سلول‌ها به آزمایشگاه فرستاده می‌شود. آرتروسنتز علاوه بر آن که اثر تشخیصی دارد، به دلیل تخلیه شدن مفصل از مایع عفونی به رفع ورم و درد نیز کمک می‌کند. در کلینیک ارتوکیدز برای افزایش دقت آرتروسنتز معمولاً ورود سوزن را تحت هدایت سونوگرافی انجام می‌دهیم.

دلایل احتمالی لنگیدن پای کودکان

لنگیدن پای کودکان ممکن است دلایل مختلفی داشته باشد که در ادامه با متداول‌ترین آنها آشنا می‌شوید.

آسیب دیدگی یا زمین خوردگی

شایع‌ترین علت لنگیدن کودک، آسیب‌دیدگی پا حین بازی یا دویدن است. کشیدگی جزئی تاندون‌ها و عضلات پای کودک می‌تواند باعث لنگ زدن کودک شود. چنانچه علائم نگران‌کننده‌ای مانند حساسیت به لمس، کبودی و داغ شدن پا و مفاصل را مشاهده نکردید، نیاز نیست نگران شوید. اما برای احتیاط پای کودک را مرتب بررسی کنید و در صورت مشاهده علائم جدی به پزشک مراجعه کنید.

کفش نامناسب

پوشیدن کفش نامناسب یکی از رایج‌ترین دلایل درد پا و لنگیدن کودکان است. چون کودکان در حال رشد هستند، کفش آنان به سرعت کوچک می‌شود و باید عوض شود. اما برخی کودکان راضی به تعویض کفش نمی‌شوند و در نتیجۀ راه رفتن با کفش تنگ دچار مشکل درد و لنگیدن پا می‌شوند. اگر فرزند پرتحرکی دارید که مدام در حال راه رفتن و بازی کردن است، حتماً کفش مناسب برای او تهیه کنید.

سینوویت گذرا یا مفصل ران تحریک‌پذیر

سینوویت گذرا ( Transient synovitis) یا مفصل ران تحریک‌پذیر یکی از علل شایع درد لگن و لنگیدن پای کودکان است. سینوویت گذرا التهابی حاد و موقتی است که در اثر ملتهب و متورم شدن لایۀ پوشش‌دهندۀ داخل مفصل ران بروز می‌یابد. علت ابتلا به این بیماری به‌درستی مشخص نیست، اما در اکثر موارد پس از یک عفونت ویروسی ایجاد می‌شود. این التهاب معمولاً ظرف یک تا دو هفته خودبه‌خود بهبود پیدا می‌کند و عوارض طولانی‌مدت ندارد. سینوویت در هر سنی می‌تواند رخ دهد، اما در کودکان ۳ تا ۱۰ ساله شایع‌تر است. همچنین درصد شیوع این بیماری در میان پسران بالاتر است.

دررفتگی مادرزادی لگن

 برخی نوزادان به علت شکل‌گیری غیرطبیعی مفصل ران، با لگن یا مفصل ران ناپایدار متولد می‌شوند. در این حالت سر استخوان ران به‌صورت کامل درون کاسۀ مفصل ران قرار نمی‌گیرد و از آن خارج می‌شود؛ به همین علت به این عارضه دررفتگی مادرزادی لگن (DDH) می‌گویند. عوامل ژنتیکی، زایمان بریچ و شکل‌گیری نامناسب استخوان از علت‌های دررفتگی مادرزادی لگن هستند. چنانچه این عارضه درمان نشود، زمانی‌که کودک نوپا شروع به راه‌رفتن می‌کند، موجب لنگیدن کودک و کوتاه شدن یک پا از پای دیگر می‌شود.

عفونت

برخی از عفونت‌های ویروسی یا باکتریایی می‌توانند موجب درد مفاصل شوند. اگر کودک علاوه بر لنگیدن، درد مفصلی نیز دارد، احتمال دارد مبتلا به عفونت شده باشد. به همین دلیل باید فوراً به پزشک مراجعه کنید تا ابتلا به عفونت‌هایی مانند موارد زیر بررسی شود.

آرتریت سپتیک

آرتریت سپتیک به عفونت سینوویوم فضای مفصلی گفته می‌شود. این بیماری یک مورد اورژانسی است، چون می‌تواند در عرض ۲۴ تا ۴۸ ساعت موجب تخریب مفصل و ازدست‌دادن دائمی عملکرد مفصل شود. علائم آرتریت سپتیک شبیه به علائم سینوویت گذرا است.

استئومیلیت

به عفونت باکتریایی استخوان یا مغز استخوان استئومیلیت می‌گویند. استئومیلیت بیماری نادری است که در کودکان معمولاً استخوان‌های ران، ساق پا، بازو و ساعد را درگیر می‌کند. عامل عفونت خونی معمولاً باکتری استافیلوکوک اورئوس است. استئومیلیت می‌تواند در اثر عفونت بافت‌های مجاور، تزریق مکرر دارو، جراحی و آسیب‌هایی ایجاد شود که منجر به ورود میکروب از طریق محل بریدگی می‌شوند. پژوهش‌های علمی نشان می‌دهد که یک‌سوم موارد استئومیلیت در کودکان زیر دو سال و نیمی از موارد در کودکان زیر پنج سال رخ می‌دهد؛ همچنین درصد شیوع این بیماری در پسران دو برابر دختران است (منبع).

بیماری پرتس

پرتس بیماری نادری است که لگن کودکان را درگیر می‌کند و زمانی ایجاد می‌شود که جریان خون به سر استخوان ران نرسد و در نتیجه سر استخوان ران سیاه شود. بیماری پرتس در بازۀ سنی ۴ تا ۱۰ سال و در میان پسران شایع‌تر است. پرتس در ۱۰ تا ۱۵ درصد موارد به‌صورت دوطرفه است. این بیماری حتی در صورت شروع درمان سیر پیش‌رونده دارد و سپس خودبه‌خود متوقف می‌شود.

آرتریت ایدیوپاتیک خردسالان

آرتریت ایدیوپاتیک کودکان شایع‌ترین نوع آرتریت در کودکان و نوجوانان است که دلیل ابتلا به آن مشخص نیست. این بیماری معمولاً باعث درد و التهاب مفاصل زانو، مچ پا، آرنج، دست و مچ دست می‌شود. آرتریت خردسالان نوعی بیماری‌ خودایمنی است که در آن بدن مواد شیمیایی التهابی برای تخریب سینوویوم مفصل تولید می‌کند. تخریب غضروف‌های مفصلی زانو در اثر ابتلا به این بیماری گاهی باعث ضربدری شدن زانوها و لنگیدن پای کودکان می‌شود.

سوالات متداول

آیا لنگیدن ناگهانی کودک حین راه‌رفتن خطرناک است؟

لنگیدن در اکثر موارد پیامد یک آسیب‌دیدگی خفیف است و پس از چند روز برطرف می‌شود. البته لنگیدن گاهی نشانۀ ابتلا به یک عارضه است، بنابراین اگر این مشکل بیشتر از چند روز طول کشید، حتماً برای تعیین علت آن به پزشک مراجعه کنید.

رشد و قدکشیدن کودک می‌تواند موجب درد و لنگیدن شود؟

بله، ممکن است رشد استخوان باعث درد گرفتن ران و ساق پای کودک و در نتیجه لنگیدن او شود.

لنگیدن می‌تواند به علت تب مالت باشد؟

بله، ضعف عضلانی و دردهای استخوان از عوارض تب مالت است که می‌تواند باعث لنگیدن کودک شود. پس اگر لبنیات غیرپاستوریزه مصرف می‌کنید و فرزندتان دارای علائمی مانند درد و لنگیدن پا است، احتمال مبتلا شدن او به تب مالت وجود دارد.

درمان قطعی لنگیدن پای کودک چیست؟

روش درمان لنگیدن پای کودک به علت بروز این مشکل بستگی دارد. برای تعیین علت و بهره‌مندی از درمان مناسب باید به پزشک مراجعه کنید.

علامت‌های خطر در لنگیدن پای کودک کدام است؟

در صورت مشاهده قرمزی، التهاب، تورم، سفت‌شدن مفصل، بی‌اشتهایی، تب، تعریق شبانه، کبودی و بثورات پوستی در اسرع وقت به پزشک مراجعه کنید.

چرا کودک من می‌لنگد، اما درد ندارد؟

بعضی از دلایل لنگیدن بدون درد عبارت هستند از:

• ناهنجاری‌های رشدی مفصل ران مانند دررفتگی یا سینوویت گذرا
• ناهنجاری‌های مادرزادی پا مانند مینیسک دیسکوئید یا مشکل مکانیسم کشکک
• بدشکلی‌های ساختاری همراه با کوتاهی پا مانند کوکساوارا یا کوتاهی استخوان ران و ساق پا