گشاد گشاد راه رفتن در سالهای اول راه افتادن کودک امری طبیعی است و به او کمک میکند که تعادل خود را حفظ کند. اما در صورتی که این مدل راه رفتن ادامه پیدا کند یا به صورت ناگهانی چند سال بعد از راه افتادن کودک بروز پیدا کند، غیر طبیعی است. در این موارد الگوی راه رفتن پنگوئنی یا گشاد گشاد میتواند نشاندهنده اختلالات عصبی، عضلانی یا مفصلی باشد و به تشخیص پزشک به درمان نیاز دارد. بسته به علت و شدت عارضه روشهای مختلفی برای درمان آن وجود دارند که شامل فیزیوتراپی، بستن بریس و مصرف دارو است. این روشها میتوانند با بهتر کردن طرز راه رفتن کودک و جلوگیری از پیشرفت عارضه، کیفیت زندگی کودک را بهبود ببخشند. در موارد نادر و شدید این عارضه، ممکن است نیاز به جراحی برای رفع مشکل زمینهای نیز باشد.
آیا گشاد گشاد راه رفتن در کودک طبیعی است؟
راه رفتن پنگوئنی در کودکان زیر سه سال طبیعی است و علت آن تلاش کودک برای حفظ تعادل در هنگام برداشتن قدمهای کوچک است. اما در صورتی که این عارضه همچنان بعد از سه سالگی با کودک همراه باشد یا به طور ناگهانی بعد از این سن بروز پیدا کند و با علائمی مانند درد همراه باشد غیر طبیعی است. در این موارد حتماً باید به پزشک مراجعه کنید تا پزشک با بررسی علائم، علت را تشخیص دهد. برای تشخیص علت، روشهای مختلفی وجود دارند که در زیر به آنها اشاره شده است:
- سونوگرافی، رادیولوژی و MRI برای بررسی مفصل ران و تغییرات آن
- نمونهبرداری یا بیوپسی عضله برای تشخیص اختلالات عضلانی
- آزمایش خون برای بررسی سطح آنزیمهای دخیل در متابولیسم بدن
- آزمایش ژنتیکی برای بررسی نشانههای بیماریهای خاص
علت گشاد گشاد راه رفتن کودک چیست؟
گشاد گشاد راه رفتن میتواند علل مختلفی داشته باشد که میتوان آنها را در سه دسته اختلالات عصبی، عضلانی و مفصلی تقسیمبندی کرد. بررسی سایر علائم این اختلالات به تشخیص دقیق علت کمک خواهد کرد. همچنین درمان بر اساس علت میتواند متفاوت باشد. در ادامه تعدادی از علتها و روشهای درمان آنها را بررسی خواهیم کرد:
| دلیل | علائم | درمان |
|---|---|---|
| دررفتگی مادرزادی مفصل ران | – عدم برابری طول پاها – دامنۀ حرکتی محدود مفصل ران – نامتقارن بودن چینهای دو طرف رانها و باسن |
– بریس پاولیک هارنس – بریس ابداکشن لگن – جراحی در صورت شدید بودن |
| تحلیل عضلانی | – ضعف پیشرونده عضلانی – مشکل در راه رفتن و ایستادن – زمین خوردن |
– فیزیوتراپی – کاردرمانی – مصرف داروهای استروئیدی |
| فلج مغزی | – خشکی یا شلشدن عضلات – حرکات غیر ارادی – مشکل در هماهنگی و تعادل |
– فیزیوتراپی – کاردرمانی – مصرف داروها |
| لوردوز | – انحنای بیش از حد پایین کمر – مشکل در راست ایستادن – کمر درد در موارد شدید |
– فیزیوتراپی – تمرینات وضعیتی – بریس (در موارد شدید) |
| بیماری پرتس | – لنگیدن – درد ناحیه لگن یا کشاله ران – دامنۀ حرکتی محدود لگن – ضعف عضلانی |
– استراحت و محدود کردن فعالیتهای شدید – فیزیوتراپی – جراحی (در موارد شدید) |
| انقباض مفصل ران | – دامنۀ حرکتی محدود در مفصل ران – مشکل در راه رفتن عادی |
– فیزیوتراپی – تمرینهای کششی – جراحی (در صورت نتیجهبخش نبودن دیگر روشها) |
| لغزش اپیفیز سر استخوان ران | – درد در لگن، کشاله ران یا زانو – لنگیدن – مشکل در تحمل وزن بدن – چرخش پای آسیبدیده به بیرون |
– جراحی برای اتصال سر استخوان ران – فیزیوتراپی – مدیریت درد – مدیریت وزن |
دررفتگی مادرزادی مفصل ران
دررفتگی مادرزادی مفصل ران (Developmental dysplasia of the hip) عارضهای است که باعث میشود سر استخوان ران به درستی در حفره لگن قرار نگیرد و مفصل ران شل باشد. این مشکل که ناشی از کمعمق بودن حفرۀ لگن است معمولاً در سالهای اول زندگی کودک اتفاق میافتد و باعث میشود که استخوان ران در جای نادرست رشد کند.
علائم
دررفتگی مادرزادی مفصل ران باعث ناپایداری این مفصل میشود و در نتیجه کودک برای حفظ تعادل خود به صورت پنگوئنی راه میرود. سایر علائم این ناهنجاری عبارتند از:
- تاخیر در راه رفتن کودک
- درد لگن هنگام ایستادن
- یک پا کوتاهتر از دیگری به نظر میرسد
- نابرابر بودن چینهای دو طرف باسن و ران
- خشکی لگن
- لنگیدن
- راه رفتن روی انگشتان پا
- کاهش تحرک یا انعطافپذیری در یک پا یا یک طرف بدن
درمان
درمان این عارضه بسته به سن کودک متفاوت است که میتواند شامل نظارت، بستن بریس پا یا جا انداختن لگن تحت بیهوشی یا جراحی باشد. اگر زود تشخیص داده شود معمولاً با بریس قابل درمان میباشد. رایجترین بریسهای مورد استفاده برای این منظور بریس پاولیک هارنس و بریس ابداکشن لگن است که در ادامه در مورد آنها توضیح داده شده است:
- بریس پاولیک هارنس
بریس پاولیک هارنس که برای نوزادان استفاده میشود دارای بندهایی است که دور پاهای نوزاد، به شانهها و سینه بسته میشوند و پاها را دور از یکدیگر و در موقعیت ثابت نگه میدارند. این بریس باسن نوزاد را در یک موقعیت ثابت نگه میدارد تا به طور طبیعی و در جای درست رشد کند.
- بریس ابداکشن لگن
بریس ابداکشن لگن برای کودکانی که به سن راه رفتن رسیدهاند، استفاده میشود. این بریس از خم شدن بیش از حد لگن جلوگیری کرده و فشار بر مفصل ران را کاهش میدهد.
تحلیل عضلانی (muscular atrophy)
تحلیل عضلانی یک اختلال عصبی است که باعث تحلیل رفتن نورونهای حرکتی نخاع میشود که ضعف عضلانی را به همراه دارد. این اختلال، میوپاتی نامیده شده و بر اساس محل ضعف عضلات، میتواند دارای انواع التهابی، متابولیسمی یا مادرزادی باشد.
میوپاتیهای التهابی
میوپاتیهای التهابی از جمله بیماریهای خود ایمنی به شمار میروند که در آنها سیستم ایمنی بدن به اشتباه به عضلات حمله میکند. این بیماریها معمولاً در کودکان پنج تا ده سال بروز پیدا میکنند. یکی از رایجترین علائم میوپاتیهای التهابی ضعف عضلانی است که میتواند باعث گشاد گشاد راه رفتن شود. سایر علائم آنها عبارتند از:
- بثورات پوستی
- تنگی نفس
- سرفه
- مشکل در بالا رفتن از پلهها، بلند کردن اجسام یا بلند شدن از صندلی
اولین درمان برای میوپاتیهای التهابی تجویز داروهای خوراکی استروئیدی است. با مصرف این داروها آنزیمهای عضلانی بعد از چند هفته به حالت عادی بازگشته و قدرت آنها بعد از چند ماه بازیابی میشود. همچنین ممکن است پزشک برای به حداقل رساندن عوارض استروئیدها داروهای دیگری تجویز کند.
میوپاتیهای متابولیسمی
عضلات بدن برای کارکرد درست نیاز به انرژی دارند که توسط آنزیمها تولید، و از منابعی مانند قند و چربی تأمین میشود. میوپاتی متابولیسمی زمانی اتفاق میافتد که سطح آنزیمها کافی نباشد که باعث میشود عضلات نتوانند سوخت را به انرژی تبدیل کنند و در نتیجه منجر به اختلال در عملکرد آنها میشود. این عارضه میتواند باعث اختلال در راه رفتن و گشاد گشاد راه رفتن کودک شود. کمبود آنزیمهای مختلف میتواند باعث ایجاد میوپاتیهای متابولیسمی مختلفی شود. از جمله علائم این نوع میوپاتی میتوان به موارد زیر اشاره کرد:
- خستگی
- گرفتگی عضلات
- مشکلات قلبی
- تنفس دشوار در صورت تأثیر بیماری بر عضلات درگیر در تنفس
برای کنترل علائم و جلوگیری از عوارض این بیماری رژیم غذایی باید به گونهای اصلاح شود که کمبود آنزیمها را برطرف کند. بسته به اینکه کدام آنزیم دچار کمبود شده باشد، داشتن یک رژیم غذایی با پروتئین بالا یا کمچربی میتواند مفید باشد. همچنین ممکن است برخی از داروها برای جبران کمبود آنزیمها تجویز شوند.
میوپاتیهای مادرزادی
میوپاتیهای مادرزادی اغلب در اثر ضعف عضلانی و از بین رفتن بافت عضلات ران ایجاد میشوند. از جمله علائم میوپاتیهای مادرزادی میتوان به موارد زیر اشاره کرد که ممکن است در بدو تولد وجود داشته باشند یا بعداً در دوران کودکی ظاهر شوند.
- راه رفتن پنگوئنی
- کاهش یا افزایش قوام و سفتی عضلات
- انحنای بیش از حد در قسمت پایین کمر
- زمین خوردن یا تلوتلو خوردن کودک
- مشکلات تنفسی
- اندازه کوچک سر
میوپاتیهای مادرزادی معمولاً قابل درمان نیستند اما با دارو، فیزیوتراپی یا جراحی میتوان علائم آنها را مدیریت و کنترل کرد.
فلج مغزی
فلج مغزی نوعی اختلال عصبی است که میتواند باعث مشکلاتی مانند تغییر انقباضات غیرارادی عضلانی و مشکلات حرکتی شود. این بیماری میتواند ناشی از آسیب به مغز در دوران جنینی یا مشکلات تأثیرگذار بر نحوۀ رشد مغز باشد.
علائم
فلج مغزی میتواند علائم و نشانههای مختلفی داشته باشد. تعدادی از این علائم در ادامه توضیح داده شدهاند:
- بزرگتر بودن یا کوچکتر بودن سر از حالت طبیعی
- خشکی در بازوها و پاها که خم شدن آنها را سخت میکند.
- اسپاسم عضلات
- حرکات غیرارادی
- مشکل در هماهنگی و تعادل
درمان
فلج مغزی قابل درمان نیست، اما علائم و عوارض آن قابل کنترل است که تعدادی از روشهای آن در ادامه توضیح داده شدهاند:
- مصرف داروها: برای توقف تشنج و سایر عوارض فلج مغزی داروهای مختلفی وجود دارند.
- جراحی: ممکن است برای برطرف کردن مشکلات مفاصل و ستون فقرات و همچنین کاشت پمپ دارو، جراحی انجام شود.
- فیزیوتراپی و کاردرمانی: کاردرمانی برای آموزش نحوۀ انجام برخی فعالیتهای روزانه به کودک مفید است. همچنین تمرینهای فیزیوتراپی به تقویت ماهیچهها و تحرک کمک میکنند.
لوردوز
لوردوز زمانی اتفاق میافتد که کمر در قسمت بالای باسن دارای انحنای بیش از حد و کودک دچار گودی کمر باشد.
علائم
لوردوز میتواند باعث فشار بر عضلات اطراف ستون فقرات و ضعف آنها شود که باعث میشود کودک به حالت پنگوئنی راه برود. سایر علائم این ناهنجاری عبارتند از:
- برجسته شدن باسن به سمت بیرون
- فضای خالی بیش از حد در زیر کمر در هنگام دراز کشیدن
- درد کمر و مشکل در حرکت (در موارد شدید)
درمان
لوردوز در بیشتر کودکان نیازی به درمان ندارد و معمولاً با پایان رشد، خودبهخود اصلاح میشود. اما برای کنترل آن میتوان از تمرینات کششی و تنفسی استفاده کرد که به کاهش درد، تقویت عضلات و جلوگیری از بدتر شدن عارضه کمک میکنند. همچنین در مواردی که پیشرونده باشد با بستن بریس میتوان از پیشرفت آن جلوگیری کرد. علاوه بر این در موارد خیلی نادر که لوردوز خیلی شدید باشد و با گذشت زمان بدتر شود ممکن است به جراحی همجوشی (فیوژن) ستون فقرات نیاز باشد.
بیماری پرتس (Perthes’ disease)
بیماری پرتس یک ناهنجاری در مفصل ران است که معمولاً در کودکان ۳ تا ۱۱ سال بروز پیدا میکند. در این بیماری خونرسانی به سر استخوان ران کاهش یافته و منجر به تخریب موقت آن و تغییر شکل مفصل ران میشود.
علائم
این بیماری در بیشتر موارد فقط یک مفصل ران را تحت تأثیر قرار میدهد. مشکل ایجاد شده در مفصل میتواند راه رفتن فرد را تغییر دهد و باعث گشاد گشاد راه رفتن شود. از جمله سایر علائم آن میتوان به موارد زیر اشاره کرد:
- لنگیدن
- خشکی و کاهش دامنۀ حرکتی مفصل ران
- پا درد، زانودرد، یا درد ران یا کشاله ران هنگام حرکت دادن مفصل ران یا ایستادن
- لاغرتر شدن عضلات ران
- کوتاه شدن پا
درمان
حدود دو تا پنج سال زمان میبرد تا دوباره خونرسانی به سر استخوان ران انجام شود و این استخوان ترمیم یابد. این ترمیم به صورت خودبهخود انجام میشود. در این مدت برای گرد ماندن سر استخوان ران، کاهش درد و خشکی مفاصل، کودک به درمان و مراقبت نیاز دارد و درمان بسته به سن او و شدت بیماری متفاوت خواهد بود. تعدادی از روشهای درمان در ادامه ذکر شدهاند:
- نظارت منظم: برای بررسی روند بهبود بیماری به معاینات فیزیکی منظم و عکسبرداری اشعه ایکس نیاز است.
- مصرف داروهای مسکن: ممکن است پزشک برای تسکین درد، داروهای مسکن تجویز کند.
- فیزیوتراپی: تمرینهای فیزیوتراپی به حرکت بهتر مفصل ران و تقویت عضلات کمک میکنند.
- استراحت: ممکن است پزشک توصیه کند که کودک برای مدتی فعالیتهای شدید مثل دویدن یا پریدن را انجام ندهد. همچنین در برخی موارد کودک به استفاده از عصا، واکر یا ویلچر نیاز دارد.
- بریس: اگر بیماری بر دامنۀ حرکتی لگن تأثیر بگذارد و باعث تغییر شکل سر استخوان ران شود، بستن بریس توصیه میشود.
- جراحی: در موارد شدید که شکل سر استخوان خیلی تغییر کرده و از حالت گرد در آمده باشد ممکن است جراحی توصیه شود.
گرفتگی مفصل ران (Hip joint contracture)
یکی دیگر از علتهایی که میتواند باعث راه رفتن پنگوئنی شود میتواند انقباض موقت ماهیچهها، تاندونها و بافتهای نرم اطراف مفصل ران باشد که ممکن است در اثر بیحرکت ماندن بدن به مدت طولانی، آرتروز، آسیب و سایر بیماریها مانند فلج مغزی اتفاق بیفتد. این عارضه با محدود شدن دامنۀ حرکتی و خشکی مفاصل همراه است، و به همین دلیل کودک نمیتواند درست راه برود.
علائم
از جمله سایر علائم این عارضه میتوان به موارد زیر اشاره کرد:
- خشکی مفصل ران
- دامنۀ حرکتی محدود در مفصل ران
- درد و ناراحتی لگن
- مشکل در نشستن یا ایستادن
درمان
درمان انقباض مفصل ران با فیزیوتراپی و مصرف داروهای مسکن امکانپذیر است. همچنین در برخی موارد ممکن است به جراحی و آزادسازی بافتهای منقبض شده نیاز باشد.
بیماری اسلیپ (لغزش اپیفیز سر استخوان ران)
لغزش اپیفیز سر استخوان ران به حالتی گفته میشود که قسمت بالایی این استخوان که درون مفصل قرار میگیرد دچار لغزش شده و از بقیه استخوان جدا شود. در این حالت اپیفیز در داخل مفصل باقیمانده و بقیۀ استخوان ران جابهجا میشود. بنابراین فرد در هنگام راه رفتن به حالت پنگوئنی راه میرود تا وزن کمتری را روی سمت آسیبدیده بیندازد. این بیماری معمولاً در کودکان و نوجوانان ۱۱ تا ۱۶ سال و دارای اضافه وزن بروز پیدا میکند.
علائم
بیماری اسلیپ علاوه بر راه رفتن پنگوئنی دارای برخی علائم دیگر است که در ادامه به آنها اشاره شده است:
- درد در کشاله و قسمت داخلی ران یا زانو
- خشکی پا و کاهش توانایی چرخش آن
- درد به صورت آهسته و تدریجی شروع میشود.
- چرخش پای آسیبدیده به بیرون
درمان
درمان این بیماری با هدف جلوگیری از لغزش بیشتر سر استخوان ران و عوارض آن انجام میشود. این درمان با جراحی انجام شده و هدف آن اتصال سر استخوان ران و باقی آن به یکدیگر است. بنابراین جراح، دو قسمت استخوان ران را در جای درست تراز کرده و با پیچ آنها را به یکدیگر متصل میکند. برای مدتی بعد از جراحی، کودک باید با کمک عصا یا واکر راه برود تا فشاری به مفصل ران وارد نشود.
سوالات متداول
آیا گشاد گشاد راه رفتن کودک دو ساله طبیعی است؟
بله این وضعیت معمولاً طبیعی است و تا سه سالگی کودک به صورت خودبهخود برطرف میشود.
آیا برای درمان راه رفتن پنگوئنی کودک باید بریس ببندد؟
خیر، در همۀ موارد این عارضه نیازی به بستن بریس نیست. تنها در مواردی که این عارضه ناشی از دررفتگی مادرزادی مفصل ران یا لوردوز باشد و آن هم در موارد شدید بستن بریس توصیه میشود.
آیا گشاد گشاد راه رفتن کودک میتواند نشانۀ فلج مغزی باشد؟
این مسئله به سایر علائم کودک بستگی دارد. بررسی سایر علائم به تشخیص و نظر پزشک نیاز دارد و بهتر است برای مشخص شدن این موضوع به پزشک مراجعه کنید.
در چه مواردی برای درمان راه رفتن پنگوئنی به جراحی نیاز است؟
در موارد نادری که خیلی شدید باشد و باعث محدودیتهای حرکتی برای فرد شود، ممکن است به جراحی نیاز باشد.
آیا امکان دارد که گشاد گشاد راه رفتن کودک به صورت خودبهخود درمان شود؟
بستگی به علت آن دارد، برای مثال در بیماری پرتس که ناشی از عدم خونرسانی به سر استخوان ران است، بعد از چند سال عارضه به خودی خود بهبود مییابد.
