شانه نابرابر (بالا پایین بودن یکی از شانه‌ها): علت و درمان

شانه نابرابر یا شانه نامتقارن به وضعیتی گفته می‌شود که یکی از شانه‌ها بالاتر از شانه دیگر قرار می‌گیرد. شانه نابرابر در کودکان و نوجوانان دلایل متعددی دارد؛ از عادت‌های نادرست حرکتی و وضعیتی یا حمل کردن یک کیف سنگین گرفته تا عارضه‌های جدی‌تری همچون اسکولیوز. در موارد خفیف‌تر انجام تمرین‌ها و حرکات اصلاحی به رفع این وضعیت کمک می‌کند، اما در شرایط پیشرفته‌تر ممکن است نیاز به درمان‌های جدی‌تری باشد.

شانه نابرابر چیست؟

شانه نابرابر وضعیتی است که در آن یکی از شانه‌ها بالاتر از شانه دیگر است. این نابرابری می‌تواند جزئی یا قابل توجه باشد. شانه نابرابر می‌تواند ناشی از عوامل متعددی باشد، مثل انحرافات اسکلتی، الگوهای حرکتی و وضعیتی نادرست و آسیب‌هایی که در گذشته اتفاق افتاده‌اند.

آیا شانه نابرابر خطرناک است؟

شانه نابرابر معمولاً عارضه خطرناکی نیست اما زیبایی ظاهری اندام‌ها را تحت تأثیر قرار می‌دهد. شانه نابرابر معمولاً در اوایل بروز بدون علامت و تنها دارای علامت‌های ظاهری مثل افتادگی شانه است. در صورتی که این عارضه پیشرفت کند و نابرابری بیشتر شود، ممکن است انجام فعالیت‌های روزانه و تمرین‌های ورزش همراه با درد باشد. علاوه بر این، افراد دچار شانه نابرابر ممکن است در مواردی علامت‌های زیر را از خود نشان دهند:

• کاهش دامنه حرکتی مفصل شانه
• تورم یا التهاب عضله شانه
• سفتی عضلات شانه
• احساس ضعف در عضلات شانه
• احساس بی‌حسی در عضلات شانه
• اسپاسم یا گرفتگی عضلات شانه

علاوه بر موارد گفته شده، شانه نابرابر در کودکان اگر با علائم دیگری مثل لگن نامتقارن یا انحراف ستون فقرات همراه باشد می‌تواند علامتی برای عارضه اسکولیوز باشد و والدین بهتر است برای معاینات دقیق‌تر به متخصص ارتوپد کودکان مراجعه کنند.

چه دلایلی موجب بروز شانه نابرابر می‌شوند؟

رایج‌ترین دلایل شانه نابرابر عبارتند از:

1. عادت‌های نادرست وضعیت بدن

از دلایل عمده بروز شانه نابرابر عادت‌های نادرست حرکتی و وضعیتی بدن است که در بلندمدت باعث می‌شود یکی از شانه‌ها بالاتر یا پایین‌تر از دیگری بایستد. در ادامه با این عادت‌های نادرست آشنا می‌شویم.

استفاده غالب از یک طرف بدن

ورزش‌هایی که شامل حرکات بالای سر هستند، مثل تنیس یا والیبال، به دلیل استفاده بیشتر از یک بازو، بین عضلات دو طرف بدن عدم توازن ایجاد کرده و ممکن است به مرور زمان باعث نامتقارن شدن شانه‌ها شوند.

وضعیت غیرصحیح هنگام نشستن پشت میز

وضعیت غیرصحیح بدن پشت میز هنگام انجام تکالیف مدرسه یا کار با کامپیوتر ممکن است در بلند مدت موجب نابرابری شانه‌ها در کودکان و نوجوانان شود.

حمل کیف یا کوله پشتی روی یک شانه

دانش آموزانی که اغلب کیف یا کوله پشتی خود را روی یک شانه حمل می‌کنند، به مرور ممکن است ظاهری نامتقارن در قسمت شانه‌ها پیدا کنند.

2. مشکلات ساختاری در اسکلت بدن

از دیگر دلایل بروز شانه نابرابر مشکلات ساختاری در اسکلت بدن، ستون فقرات یا استخوان‌هاست. عارضه‌های مختلفی ممکن است به نابرابری شانه‌ها منجر شوند که در ادامه مهم‌ترین آنها را بررسی می‌کنیم.

اسکولیوز

اسکولیوز به انحنای جانبی ستون فقرات گفته می‌شود. ستون فقرات در همه افراد دارای یک انحنای طبیعی است که وقتی از پشت به آن نگاه می‌کنیم صاف به نظر می‌رسد. اما ستون فقرات کودکان مبتلا به اسکولیوز از پشت دارای یک انحنا به شکل C یا S است. در بیشتر موارد علت اسکولیوز ناشناخته است.

پزشک با معاینه فیزیکی کودک و رادیوگرافی ستون فقرات اسکولیوز را تشخیص می‌دهد و در صورت وجود این عارضه، بسته به میزان شدت آن، برنامه درمانی را مشخص می‌کند. در موارد خفیف ممکن است نیازی به درمان نباشد و صرفاً معاینات دوره‌ای انجام می‌شود تا پزشک مطمئن شود که وضعیت بیماری ثابت می‌ماند. در صورت نیاز به درمان، برای سنین کمتر روش‌های غیرتهاجمی مثل فیزیوتراپی و استفاده از بریس پیشنهاد می‌شود. اما اگر روش‌های غیرتهاجمی نتیجه ندهد، پزشک ممکن است پیشنهاد جراحی را برای درمان اسکولیوز مطرح کند.

کوتاهی پا

کوتاهی پا وضعیتی است که در آن یک پا از دیگری کوتاه‌تر است. این وضعیت ممکن است ریشه مادرزادی یا ایدیوپاتیک (ناشناخته) داشته باشد، و یا ناشی از بیماری‌ها و ناهنجاری‌های استخوان، تروما و آسیب‌های عصبی باشد.

کف پای صاف

کف پای صاف باعث می‌شود استخوان ساق پا و استخوان ران به سمت داخل پیچ بخورند. این امر باعث فشار روی مچ پا، زانو، باسن و کمر می‌شود و تقارن بدن را به هم می‌ریزد. این عدم تقارن ممکن است به سمت بالای کمر و شانه‌ها امتداد پیدا کند.

سایر دلایلی که ممکن است عامل بروز شانه نابرابر باشند عبارتند از:

• آسیب در شانه‌ها
• ضعف عضلات در شانه‌ها
• گیر افتادگی عصب شانه
• پوکی استخوان

تشخیص شانه نابرابر

ارزیابی برابر بودن شانه‌ها با توجه به سه ناحیه انجام می‌شود؛ گردن، شانه و زیر بغل. بنابراین اندازه‌گیری سطح شانه‌ها به تنهایی برای تشخیص نامتقارن بودن شانه کافی نیست. بطور روتین دو روش برای تشخیص شانه نابرابر به کار گرفته می‌شود:

1. روش بالینی

مزیت این روش این است که بیمار می‌تواند آن را ملاحظه کند و متوجه شرایط شود. در این روش بیمار ایستاده و تصویر او از پشت و جلو ثبت می‌شود.

پزشک با در نظر گرفتن پارامترهای مختلف مثل اختلاف ارتفاع شانه‌ها، زاویه سطح شانه، زاویه زیر بغل، زاویه کتف، زاویه سطح ذوزنقه‌ای و زاویه سطح ترقوه میزان نابرابری شانه‌ها را ارزیابی می‌کند.

2. روش رادیوگرافی

بیمار در وضعیتی راحت ایستاده و یک اسکن رادیوگرافی از پشت و جلو از او گرفته می‌شود. پزشک با توجه به پارامترهای مختلف در تصویر رادیوگرافی، میزان نابرابری شانه را ارزیابی می‌کند.

روش‌های درمان شانه نابرابر چیست؟

پزشک با توجه به علت بروز شانه نابرابر، روش درمان متناسب با آن را مشخص و برنامه‌ریزی خواهد کرد.

• در صورتی که علت شانه نابرابر عادت‌های نادرست وضعیت بدن باشد می‌توان به کمک انجام مجموعه‌ای از حرکات اصلاحی به بهبود آن کمک کرد. در صورت نیاز ممکن است در کنار انجام حرکات اصلاحی به درمان‌های جانبی مثل فیزیوتراپی، ماساژ یا شاک ویوتراپی نیاز باشد.
• در صورتی که علت شانه نابرابر مشکلات ساختاری در اسکلت بدن مثل اسکولیوز باشد، بسته به میزان شدت آن درمان‌های مختلفی شامل استفاده از بریس، فیزیوتراپی یا جراحی مورد نیاز است.

1. انجام حرکات ورزشی و اصلاحی

همانطور که گفته شد، اگر دلیل بروز شانه نابرابر در فرزند عادت‌های نادرست در وضعیت بدن مثل استفاده غالب از یک طرف بدن، وضعیت غیرصحیح نشستن، یا حمل کوله پشتی روی یک شانه باشد، انجام یک سری حرکات اصلاحی می‌تواند به بهبود و درمان آن کمک کند. در ادامه فهرستی از حرکت‌های اصلاحی شانه آمده است:

2. فیزیوتراپی و ماساژ

علت شانه نابرابر هر چه که باشد، یکی از روش‌هایی که به تسریع درمان آن کمک می‌کند فیزیوتراپی و ماساژ خواهد  بود. انجام تمرینات فیزیوتراپی و ماساژ به تسکین درد و نرم شدن بافت‌های آسیب دیده کمک می‌کند. هدف از فیزیوتراپی بهبود ارگونومی بدن و کمک به برقراری تعادل در بدن است. از جمله تکنیک‌های ماساژ درمانی که روی تعادل و تراز بدن تأثیر دارند می‌توان به تکنیک رهاسازی مایوفاشیال یا رهاسازی بافت همبند و نیز تکنیک رولفینگ اشاره کرد.

3. شاک‌ویو تراپی 

شاک‌ویو تراپی یا فناوری پالس برون بدنی یک روش درمانی غیرتهاجمی است که به فرایند بهبود طبیعی بدن کمک می‌کند. این فرایند درد را تسکین می‌دهد و به ترمیم تاندون‌ها، رباط‌ها و بافت‌های نرم آسیب‌دیده کمک می‌کند. این فرایند با آزاد کردن فاکتورهای رشد به داخل بافت‌های آسیب دیده انجام می‌شود. شاک‌ویو تراپی نوعی درمان بازساختی و احیا کننده است. در طول درمان، دستگاه شاک‌ویو در نزدیکی پوست قرار می‌گیرد و امواجی را به درون بافت‌های آسیب‌دیده ارسال می‌کند. این امواج باعث افزایش جریان خون و تحریک هورمون‌های رشد در ناحیه مورد نظر شده و به رشد بافت‌های جدید کمک می‌کند.

معمولاً دو نوع شاک‌ویو تراپی وجود دارد که بیماران از هر دو استفاده می‌کنند:

• شاک‌ویو تراپی متمرکز که امواج را به ناحیه کوچکی ارسال می‌کند
• شاک‌ویو تراپی دَورانی که روی ناحیه بزرگ‌تری انجام می‌شود

هر جلسه درمان معمولاً بین ۱۵ تا ۲۰ دقیقه طول می‌کشد و بسته به میزان آسیب، بیمار ممکن است به سه تا پنج جلسه درمانی در بازه چند هفته نیاز پیدا کند.

4. استفاده از بریس 

همانطور که اشاره شد گاهی اوقات علت شانه نابرابر مشکلات ساختاری اسکلت بدن است. یکی از این مشکلات ساختاری بیمای اسکولیوز یا چرخش ستون فقرات است. استفاده از بریس یا کمربند طبی در کودکان در حال رشد یکی از درمان‌های رایج در برطرف کردن مشکلات مربوط به ستون فقرات است. بریس متناسب با قالب بدن کودک ساخته می‌شود و استفاده از آن به جلوگیری از چرخش بیشتر ستون فقرات کمک می‌کند.

5. جراحی

در مواردی ممکن است شانه نابرابر به دلیل مشکلات ساختاری شدیدتری در اسکلت بدن باشد که رفع آن تنها به کمک جراحی امکان‌پذیر است. اگر علت شانه نابرابر اسکولیوز پیشرفته تشخیص داده شود و درمان با بریس و فیزیوتراپی بی‌نتیجه باشد، نیاز به جراحی خواهد بود. گزینه جراحی به ویژه در مواردی پیشنهاد داده می‌شود که کودک از سن رشد استخوان‌ها عبور کرده و در سنین نوجوانی است. یکی از رایج‌ترین جراحی‌ها در درمان اسکولیوز، جراحی فیوژن ستون فقرات است که با اتصال مهره‌ها به یکدیگر از حرکت آزادانه آنها جلوگیری می‌کند. در مواردی که علت شانه نابرابر کوتاهی پا باشد نیز تنها راه درمان قطعی گزینه جراحی خواهد بود.

چطور از بروز شانه نابرابر در فرزندان خود جلوگیری کنیم؟

در طول کلاس‌های درس کودکان اغلب با وضعیت نامناسب می‌نشینند؛ تنه، پشت و گردن برای ساعت‌های طولانی در حالتی خمیده و نامناسب باقی می‌ماند و به تدریج دردهای اسکلتی-عضلانی را به ارمغان می‌آورد. بر اساس مطالعه‌ای که سال ۲۰۱۱ در مالزی انجام شد، سه عامل کلیدی بر وقوع دردهای اسکلتی-عضلانی در دانش آموزان مدرسه‌ای تأثیرگذار هستند:

• کیف سنگین مدرسه
• میز و صندلی غیراستاندارد برای نشستن‌های طولانی
• وضعیت غیرصحیح نشستن دانش‌آموز

بسیاری از کودکان و نوجوانانی که ساعت‌های طولانی را به درس خواندن یا بازی‌های کامپیوتری می‌گذرانند به دلیل نشستن در وضعیتی نادرست دچار مشکلات ستون فقرات می‌شوند که شانه نابرابر تنها یکی از آنهاست.

والدین بهتر است ضمن فراهم کردن کوله پشتی مناسب و امکانات ارگونومیک و متناسب با ابعاد بدن فرزندشان برای انجام تکالیف درسی، روش نشستن صحیح را نیز به او بیاموزند.

نحوه نشستن صحیح برای کودکان و نوجوانان

والدین باید به این موضوع توجه داشته باشند که نشستن کودک پشت میز چه برای انجام تکالیف درسی باشد، چه برای بازی‌های کامپیوتری، باید به شیوه صحیح انجام شود. کودکان از هر سن و با هر قد و وزنی که باشند باید وضعیت صحیح نشستن را رعایت کنند تا از مفصل‌ها و ستون فقرات در حال رشد خود مراقبت کنند. در ادامه توصیه‌هایی برای مراقبت از بدن کودک هنگام نشستن آمده است:

از قوانین صحیح نشستن برای بزرگسالان تبعیت کنید

کودکان نیز مثل بزرگسالان باید طوری روی صندلی بنشینند که آرنج، باسن و زانو در زاویه ۹۰ درجه قرار گیرند. پاها نباید آویزان باشند و باید روی یک سطح محکم تکیه داده شوند. تصویر نمایشگر یا کتابی که قرار است بخوانند باید دقیقاً روبروی آنها تقریباً به فاصلۀ یک بازو و همسطح چشم قرار بگیرد تا از نگاه کردن بیش از حد به پایین و کشیدگی عضلات گردن خودداری کنند.

از تکیه‌گاه‌ها برای تنظیم نشیمن استفاده کنید

بیشتر اوقات مبلمان متناسب با اندازه کودکان ساخته نمی‌شوند. اگر در منزلتان میز یا صندلی مخصوص کودک ندارید با لوازمی که در اختیار دارید فضا را برای نشستن آن‌ها راحت‌تر کنید. برای آویزان نبودن پاها می‌توانید از یک جعبه یا باکس محکم استفاده کنید یا زیرپایی تهیه کنید. یک تخته شاسی که روی بالش قرار بگیرد می‌تواند میز روپایی مناسبی باشد. قرار دادن بالش روی صندلی می‌تواند آن‌ها را تا ارتفاع مناسب بالا ببرد و نشیمن راحت‌تری برایشان فراهم کند.

کودک را به استراحت‌های مکرر تشویق کنید

بزرگسالان اغلب می‌توانند به مدت ۳۰ دقیقه یا بیشتر بدون اینکه بی‌قرار شوند روی صندلی بنشینند. اما کودکان و نوجوانان نیاز دارند که در زمان کوتاه‌تری حال و هوا عوض کنند. به آن‌ها یادآوری کنید که هر ۱۰-۱۵ دقیقه موقعیت خود را تغییر دهند. استراحت‌های زیادی برای تحرک بیشتر در روتین روزانه‌شان برنامه‌ریزی کنید. استراحت‌های برنامه‌ریزی شده به کودکان کمک می‌کند تمرکز خود را بازیابند، از مزایای فیزیولوژیک حرکت کردن بهره‌مند شوند، و کمک می‌کند دچار خستگی و دلسردی نشوند.

کودک را تشویق کنید در وضعیت‌های مختلف بنشیند

از تمایل کودکان به نشستن در حالت‌های مختلف استقبال کنید. اگر می‌خواهد روی شکمش دراز بکشد، روی زمین کنار میز مبل زانو بزند، روی زمین بنشیند و به دیوار تکیه دهد و پاهایش را در مقابلش دراز کند، تشویقش کنید. فقط مطمئن شوید که ابزار خواندن یا نوشتنش طوری در مقابلش قرار بگیرد که از کشیدگی گردن جلوگیری شود.

خلاقیت به خرج بدهید

اگر کودکتان حوصله نشستن ندارد، اجازه بدهید ایستاده درس بخواند و کتاب یا دفترش را روی دیوار بچسبانید، یا یک برگه نقاشی زیر میز عسلی بچسبانید و اجازه بدهید روی زمین دراز بکشد و در حالت خوابیده نقاشی بکشد.

خصوصیات کوله پشتی مناسب برای کودکان و نوجوانان

کوله‌پشتی‌ها معمولاً از لوازم ضروری کمک به دانش‌آموزان برای حمل وسایل مدرسه هستند. اما استفاده از یک کوله‌پشتی نامناسب یا بیش از حد سنگین می‌تواند باعث آسیب گردن و ستون فقرات دانش‌آموز شود.

والدین باید در زمان انتخاب کوله‌پشتی فرزندشان و استفاده از آن برای رفتن به مدرسه توصیه‌های زیر را در نظر داشته باشند:

• کوله‌پشتی را انتخاب کنید که بندهای پهن و پددار داشته باشد. بندهای باریک به شانه‌ها فشار اورده و باعث درد و محدود شدن گردش خون می‌شوند
• به پدهای محافظ دقت کنید. به خصوص قسمتی که روی پشت کودک قرار می‌گیرد باید دارای پد محافظ باشد تا هم احساس راحتی بیشتری داشته باشد، و هم کمر را در مقابل اشیاء تیزی که احتمال دارد داخل کوله‌پشتی باشد، محافظت کند.
• جنس کوله‌پشتی بهتر است سبک ولی محکم باشد. به دنبال زیپ‌های محکم و پارچه‌های نایلونی باشید که بدون اضافه کردن وزن بیشتر، دوام خوبی دارند و به راحتی پاره نمی‌شوند.
• چرخ شاید ویژگی خوبی نباشد. قبل از اینکه کوله‌پشتی چرخ‌دار بخرید به این فکر کنید که آیا برای استفاده روزمره در مدرسه مناسب است یا نه.
• اطمینان حاصل کنید که فرزندتان از هر دو بند شانه استفاده می‌کند. این نکته بسیار مهم است چرا که استفاده از یک بند فشار را روی یک شانه انداخته و احتمال دچار شدن به شانه نابرابر را بیشتر می‌کند.
• کوله‌پشتی را بیش از حد سنگین نکنید. وزن کوله‌پشتی نباید بیشتر از ۴-۵ کیلوگرم باشد. در مورد دانش‌آموزان کوچک‌تر والدین باید بطور مرتب کوله‌پشتی را کنترل کنند که وسایل غیرضروری آن را سنگین نکند. اگر دانش‌آموز نوجوان دارید، او را تشویق کنید تا هر از گاهی کوله‌پشتی خود را تمیز کند و سبک نگه دارد.
• بندها را محکم کنید. قسمت پایین کوله باید ۲ اینچ بالاتر از کمر بایستد و نزدیک به کمر باشد. اگر کوله‌پشتی بند دور سینه دارد، آن را ببندید تا کمی از سنگینی شانه‌ها بکاهد.
• به فرزندتان بگویید از زانوها خم شود. بچه‌ها وقتی کوله‌پشتی انداخته‌اند باید از زانو خم شوند. خم شدن از کمر در حالیکه کوله‌پشتی نسبتاً سنگینی را حمل می‌کنند، می‌تواند منجر به کشیدگی عضلات کمر شود.
• اجازه ندهید زمانی که در اتومبیل نشسته‌اند کوله‌پشتی بیندازند. در صورت بروز تصادف، این کار منجر به آسیب یا تشدید آسیب می‌شود.

دانش‌آموزانی که کوله‌پشتی خود را به شیوه نادرست استفاده می‌کنند یا آن را بیش از حد سنگین می‌کنند، خود را در معرض خطر آسیب‌های عضلانی و مفصلی قرار می‌دهند، و ممکن است دچار دردهای ناحیه گردن، کمر و شانه شوند. هیچ گونه کمردردی را در فرزندان خود نادیده نگیرید و آن‌ها را تشویق کنید که اگر در بازوها یا پاهایشان احساس ناراحتی، بی‌حسی یا سوزن سوزن شدن داشتند، حتماً به شما بگویند. این موارد می‌توانند اشاره به این داشته باشند که کوله‌پشتی بیش از حد سنگین است یا متناسب با اندازه بدن کودک نیست. زمانی که فرزندتان می‌خواهد کوله‌پشتی‌اش را به دوش بیندازد، به او نگاه کنید. اگر در انداختن کوله‌پشتی بیش از حد تقلا می‌کند، یعنی کوله‌پشتی بیش از حد سنگین است و باید کمی خلوت‌تر شود.

سوالات متداول

آیا شانه نابرابر می‌تواند عوارض بلند مدت داشته باشد؟

بله، در صورت عدم درمان، شانه نابرابر می‌تواند در بلندمدت موجب گیرافتادگی مزمن شانه شود.

آیا شانه نابرابر در بزرگسالان نیز اتفاق می‌افتد؟

بله، عادات نادرست نشستن و برخی حرکات ورزشی سنگین می‌توانند موجب بروز شانه نابرابر در بزرگسالان شود.

شانه نابرابر به جز علائم ظاهری چه علائم دیگری ممکن است داشته باشد؟

احساس درد در ناحیه گردن، کمر و شانه، و احساس سفتی و کشیدگی در عضلات شانه و گردن.

آیا شانه نابرابر در صورت اصلاح بازگشت‌پذیر است؟

در صورتی که شانه نابرابر به دلیل وضعیت اشتباه بدن، یا استفاده نادرست از کوله‌پشتی ایجاد شده باشد، با تکرار آنها امکان بازگشت آن وجود دارد.

در وضعیت شانه نابرابر کدام شانه سالم و کدام آسیب دیده است؟

در بعضی موارد شانه نابرابر به دلیل افتادگی یک شانه اتفاق می‌افتد و در موارد دیگر شانه به دلیل انجام حرکات ورزشی در یک طرف بدن بالاتر می‌آید. تشخیص اینکه کدام شانه دچار آسیب شده به عهده متخصص ستون فقرات و حرکات اصلاحی است.

آیا بدنسازی می‌تواند عامل شانه نابرابر باشد؟

بله، بدنسازانی که عضلات ذوزنقه‌ای خود را بیش از حد می‌سازند و عضلات دلتوئید را نادیده می‌گیرند ممکن است دچار شیب در ناحیه شانه شوند.

آیا شانه نابرابر عامل ژنتیکی دارد؟

شانه نابرابر در بیشتر اوقات ناشی از نشستن و وضعیت غیرصحیح بدن است و عامل ژنتیکی ندارد. اما در صورتیکه ناشی از ناهنجاری‌های اسکلتی-عضلانی مثل اسکولیوز باشد، ممکن است ریشه ژنتیکی داشته باشد.

آیا شانه نابرابر می‌تواند در اثر بد خوابیدن ایجاد شود؟

بله، خوابیدن غالب روی یک سمت یا استفاده از بالش بیش از حد بلند ممکن است به مرور زمان باعث شود عضلات تثبیت کننده کتف کشیده و ضعیف و متعاقباً شانه‌ها نابرابر شوند.