جراحی اسکولیوز زمانی انجام میشود که عارضه بسیار سریع پیشرفت کند یا اینکه شدت آن به قدری باشد که با درمانهای محافظهکارانه بهبود پیدا نکند. این جراحی با روشهای مختلفی انجام میشود که رایجترین آنها فیوژن و اتصال مهرههای ستون فقرات به یکدیگر است. در این روش جراحی، روی مهرههای ستون فقرات پیچهایی تعبیه میشود و با اتصال میلههای فلزی به این پیچها، انحنای ستون فقرات بهصورت فیزیکی کشیده شده و صاف میشود. در نهایت مهرههای ستون فقرات و تجهیزات کارگذاری شده، به هم جوش میخورند تا به طور دائمی در جای خود تثبیت شوند. اگرچه جراحی اسکولیوز یک جراحی وسیع و سنگین است، اما با رعایت مراقبتهای لازم و انجام اقدامات پزشکی و توانبخشی میتوان آن را با موفقیت پشت سر گذاشت و با سپریکردن دورهٔ نقاهت، بهتدریج به روال طبیعی زندگی و فعالیتهای عادی بازگشت.
انجام جراحی اسکولیوز چه زمانی ضروری است؟
بهطورکلی بیماری اسکولیوز با روشهای جراحی و غیرجراحی قابل درمان است. جراحیهای اسکولیوز بنا به ضرورت و تنها هنگامی که درمان با روشهای غیرجراحی امکانپذیر نباشد تجویز میشوند. انتخاب مناسبترین روش درمان برای هر بیمار بر اساس شدت عارضه و درجهٔ انحراف ستون فقرات، روند پیشرفت بیماری، سن بیمار و علائم یا عوارضی که با آن مواجه است انجام میشود.
شدت اسکولیوز بر اساس میزان انحراف ستون فقرات تعیین میشود که با اندازهگیری زاویهٔ کاب (Cobb Angle) قابل محاسبه است. هرچه زاویهٔ انحراف کاب کمتر باشد اسکولیوز خفیفتر و تغییرات ظاهری در ستون فقرات کمتر است. در نقطه مقابل، هرچه این زاویه بیشتر باشد عارضه شدیدتر و تغییرات ظاهری ستون فقرات بیشتر است. باتوجهبه این که انحراف بیش از ۱۰ درجهٔ ستون فقرات اسکولیوز محسوب میشود، درجات مختلف اسکولیوز و شرایط انجام جراحی در هر یک از این درجات عبارتاند از:
- اسکولیوز خفیف یا انحراف کمتر از ۲۵ درجهٔ ستون فقرات: در درجات خفیف اسکولیوز که بیمار علائم و عوارض خاصی را تجربه نمیکند، درمان با روشهای غیرجراحی انجام میشود. در کودکی و سنین رشد استخوانی، درمان با اصلاح تدریجی فرم اسکلت از طریق فیزیوتراپی، اصلاح عادات رفتاری اشتباه و بستن بریس انجام میشود. همچنین تا پایان دورهٔ رشد باید بررسی دورهای پیشرفت بیماری در بازههای ۶ ماهه ادامه یابد تا در صورت افزایش یافتن انحراف، اقدام درمانی مناسب انجام شود. در سنین بزرگسالی نیز درمانهای غیرجراحی به مدیریت علائم و جلوگیری از پیشرفت بیماری کمک میکنند.
- اسکولیوز متوسط یا انحراف بین ۲۵ تا ۴۰ درجهٔ ستون فقرات: در درجات متوسط اسکولیوز که بیمار علائم و عوارض خفیفی را تجربه میکند، نحوهٔ درمان باتوجهبه روند پیشرفت بیماری تجویز میشود. با بررسی دورهای پیشرفت بیماری در بازههای ۶ ماهه، در صورت افزایش بیش از ۵ درجهٔ انحراف در هر دوره، درمانهای غیرجراحی مانند استفاده از بریس یا کمربند طبی برای بیمار تجویز میشود. درمان با روشهای غیرجراحی، در سنین رشد به دلیل شکلپذیری استخوانها اثربخشی بالایی دارد، اما در سنین بزرگسالی به بهبود بیماری کمکی نمیکند و تنها جلوی پیشرفت آن را میگیرد. اگر به رغم درمان با روشهای غیرجراحی افزایش انحراف ستون فقرات پس از ۳ الی ۴ دوره متوقف نشود، نیاز به انجام جراحی اسکولیوز میباشد.
- اسکولیوز شدید یا انحراف بیش از ۴۰ درجهٔ ستون فقرات: در درجات شدید اسکولیوز که بیمار علائم و عوارض شدیدی را تجربه میکند، تنها گزینهٔ درمان انجام جراحی اسکولیوز است. در این شرایط سن خاصی به عنوان معیار انجام جراحی مطرح نیست و انجام آن فارغ از سن بیمار ضروری است. با جراحی درجات شدید اسکولیوز علاوه بر رفع انحنا و اصلاح ساختار ستون فقرات میتوان از بروز عوارضی مانند ناهنجاری در اندامهای داخلی بدن و ناکافی بودن فضای داخلی برای رشد در سنین کودکی، همچنین عوارضی مانند دردهای مزمن ستون فقرات و مشکلات حرکتی در سنین بزرگسالی جلوگیری کرد.
باید توجه داشت که درصورتیکه بیمار در سنین رشد قرار داشته باشد، امکان درمان و رفع کامل اسکولیوز با روشهای جراحی و غیرجراحی وجود دارد، اما درصورتیکه بیمار با گذر از سنین رشد وارد دورهٔ بزرگسالی شود، درمان کامل عارضه فقط با جراحی امکانپذیر است و روشهای غیرجراحی تنها به مدیریت علائم، مهار پیشرفت بیماری و جلوگیری از بروز عوارض کمک میکند.
عوارض به تعویقانداختن یا انجام ندادن جراحی اسکولیوز
درصورتیکه پزشک به دلیل شدید بودن اسکولیوز و انحراف بالای ستون فقرات برای درمان جراحی را تجویز کرده باشد، انجام ندادن آن منجر به بروز عوارض جبرانناپذیری میشود که سلامت فرد را تهدید میکند. همچنین درصورتیکه پزشک برای بیمارانی که در سنین کودکی و رشد قرار دارند جراحی اسکولیوز را تجویز کرده باشد، به تعویقانداختن آن تا سنین بالاتر، علاوه بر پیشرفت بیماری و دشوارتر شدن روند جراحی در آینده، منجر به تشدید عوارض و آسیبها خواهد شد.
عوارض انجامندادن یا به تعویقانداختن جراحی اسکولیوز عبارتاند از:
- افزایش انحراف ستون فقرات و شدیدتر شدن اسکولیوز
- افزایش عدم تقارن و بدشکلی فرم ظاهری بدن
- اختلال در رشد اندامهای داخلی بدن در سنین کودکی
- اختلال در عملکرد عروق و بروز مشکلات قلبی
- اختلال در عملکرد ریهها و بروز مشکلات تنفسی
- تنگی کانال نخاعی
- بروز مشکلات اسکلتی- عضلانی
- کوتاهی قد
- بروز مشکلات حرکتی
- تغییر در فرم راهرفتن
- مشکل در ایستادن
- بروز درد شدید در پاها، پشت، کمر، لگن و گردن
- آرتروز مهرههای ستون فقرات
آیا جراحی اسکولیوز، یک جراحی موفقیتآمیز است؟
تصاویر مربوط به قبل و بعد از جراحی اسکولیوز در زیر قابل مشاهده است.
بر اساس پژوهشهای انجام شده، با انجام جراحی اسکولیوز بیش از ۶۰ الی ۷۰ درصد انحراف ستون فقرات بیماران بهبود یافته و اصلاح میشود (منبع). همچنین طبق نتایج مطالعات تخمین زده میشود ۶۰ تا ۸۰ درصد از جراحیهای اولیهٔ اسکولیوز با موفقیت انجام میشوند. البته این آمار به معنای شکست در درمان باقی بیماران نیست، در باقی موارد نیز به رغم محسوس بودن نتایج حاصل از جراحی، ممکن است به دلایلی مانند شدت انحراف ستون فقرات و حاد بودن اسکولیوز، همچنین شدید بودن آسیبها و عوارض ناشی از بیماری، فرم ستون فقرات به میزان ایدهآل اصلاح نشود و به جراحیهای تکمیلی نیاز باشد.
با انجام جراحی اسکولیوز و بلافاصله پس از اتمام آن، میتوان کاهش انحراف ستون فقرات و بهبود فرم ظاهری بدن را به طور واضح و محسوس مشاهده کرد. با طی شدن دورهٔ نقاهت و رفع عوارض ناشی از جراحی، بیمار بهبود تدریجی عوارض و آسیبهای ایجاد شده بر اثر بیماری را تجربه خواهد کرد. به این ترتیب مشکلاتی از جمله دردهای مزمن پا، کمر، پشت، لگن و گردن، دشواری در تنفس، مشکل در ایستادن، همچنین محدودیتها و مشکلات حرکتی که فرد پیش از جراحی با آن مواجه بوده است به طور چشمگیری کاهش مییابد. با انجام اقدامات توانبخشی بیمار به مرور میتواند فعالیتهایی که پیش از جراحی قادر به انجام آنها نبوده و یا با دشواری انجام میداده است را بسیار بهتر از گذشته و شبیه به یک فرد عادی انجام دهد.
آثار و نتایج جراحیهای اسکولیوز در بلندمدت غالباً پایدار است و بین ۲۰ الی ۳۰ سال تخمین زده میشود. بهترین نتایج جراحی هنگامی حاصل میشود که بیمار در سنین رشد و شکلپذیری استخوانها جراحی شود، لذا در سنین کودکی شانس موفقیت جراحی بیشتر و احتمال بروز عوارض جراحی کمتر از سنین بزرگسالی است. طبق تحقیقات، میزان رضایت بیماران درمان شده با جراحی اسکولیوز ۹۰ درصد است (منبع) که بیانگر تجربه مطلوب بیماران از نتایج این جراحی میباشد. همچنین احتمال بروز عوارض جراحی اسکولیوز تنها در برخی موارد وجود دارد که در مقایسه با عوارض و آسیبهای عارضه اسکولیوز و عدم درمان آن بسیار خفیفتر هستند.
آمادگیهای قبل از جراحی
جراحی اسکولیوز یک جراحی بزرگ محسوب میشود و آمادگی مناسب بیمار برای انجام آن، باعث افزایش شانس موفقیت جراحی، کاهش عوارض و خطرات ناشی از جراحی و تجربه نتیجه بهتر خواهد شد. ازآنجاییکه انجام این جراحی فوری و اورژانسی نیست، معمولاً بیمار چند روز فرصت دارد تا با انجام مراقبتها و کسب آمادگیهای لازم، برای انجام جراحی آماده شود. این مراقبتها و آمادگیها عبارتاند از:
- آزمایشهای پیش از عمل: معمولاً پیش از تمام عملهای جراحی برای بررسی وضعیت عمومی بیمار، آزمایشهای معمولی خون و ادرار انجام میشود. همچنین پیش از جراحی بیمار تحت معاینات عمومی قرار میگیرد، سوابق پزشکی وی بررسی میشود و در نهایت از نظر عملکرد قلب و ریه ارزیابی میشود. همچنین وضعیت ستون فقرات بیمار و اندامهای مجاور آن با تصویربرداری مانند رادیوگرافی، سیتیاسکن و امآرآی بررسی میشود.
- شرایط پزشکی بیمار و مصرف داروها: بیمار باید پیش از جراحی، ابتلا به هر گونه حساسیت یا بیماری را به پزشک خود اطلاع دهد و در خصوص تمام داروهایی که مصرف میکند نیز با پزشک مشورت کند تا در صورت لزوم آنها را تنظیم، جایگزین یا قطع کند. معمولاً پزشک پیش از جراحی مصرف داروهای ضدانعقاد و رقیقکننده خون از جمله آسپرین، وارفارین و پلاویکس را قطع میکند و مصرف مکملهای دارویی، ویتامینها و داروهای گیاهی را نیز محدود میکند. ممکن است پزشک پیش از جراحی داروهای ضدالتهاب، آرامبخش و مسکن را برای بیمار تجویز کند.
- آمادگیهای جسمی برای جراحی اسکولیوز: بیمار حداقل یک هفته پیش از جراحی اسکولیوز باید مصرف مشروبات الکلی و استعمال دخانیات را قطع کند. بیمار باید آمادگی بدن خود را با اقداماتی مانند انجام حرکات ورزشی مناسب، تمرینات تنفسی، مدیتیشن و یوگا، همچنین استراحت کافی، تغذیه مناسب و نوشیدن آب کافی افزایش دهد.
- آمادگیهای روانی برای جراحی: پیش از جراحی، بیمار باید در مورد عمل جراحی و اقداماتی که طی آن انجام میشود، همچنین در مورد نتایج جراحی و آیندهٔ پس از آن با پزشک خود صحبت کند تا با آرامش و آمادگی ذهنی مناسب برای جراحی آماده شود.
- مراقبتهای روز قبل از جراحی اسکولیوز: بنا به نظر پزشک بیمار باید ۱ الی ۲ روز پیش از جراحی اسکولیوز در بیمارستان بستری شود. برای آمادهسازی محل جراحی، بیمار باید شب قبل از جراحی استحمام کند و موهای ناحیه پشت و ستون فقرات را بتراشد. شب قبل از جراحی بیمار باید غذای سبک میل کند و حداقل از ۱۲ ساعت پیش از جراحی کاملاً ناشتا باشد. جراحی اسکولیوز تحت بیهوشی عمومی انجام میشود، لذا بیمار پیش از جراحی توسط یک متخصص بیهوشی معاینه و بررسی میشود.
مراحل انجام جراحی اسکولیوز
درمان اسکولیوز با جراحی، به روشهای مختلفی انجام میشود که معمولترین و اثربخشترین آنها، جراحی فیوژن ستون فقرات است. هدف از انجام این جراحی، درمان اسکولیوز با اصلاح انحراف و انحنای غیرطبیعی ستون فقرات، تثبیت فرم اصلاح شده ستون فقرات و رفع آسیبهای ناشی از اسکولیوز مانند تنگی کانال نخاعی میباشد.
در این جراحی با تعبیه چندین پیچ در طرفین مهرههای ستون فقرات و اتصال آنها به یک میله فلزی در هر سمت، انحنای ستون فقرات رفع میشود و سپس با فیوژن و پیوند استخوان، فرم اصلاح شده ستون فقرات تثبیت میگردد تا از انحراف مجدد آن جلوگیری شود. جراحی اسکولیوز تحت بیهوشی انجام میشود. این جراحی به طور معمول بین ۴ الی ۶ ساعت طول میکشد، اما در اسکولیوزهای پیچیده و با انحراف شدید ستون فقرات، ممکن است جراحی حتی بیش از این مدت به طول بینجامد. روند انجام جراحی اسکولیوز به روش فیوژن عبارتند از:
- بیهوشی: پس از ورود بیمار به اتاق عمل و آمادهسازی اولیه، بیمار تحت بیهوشی عمومی قرار میگیرد تا در طول جراحی هیچگونه دردی را احساس نکند و عضلات وی بیحرکت و شل باشد. در حین بیهوشی از طریق دستگاههای متصل شده به بدن بیمار، علائم حیاتی از جمله ضربان قلب، تعداد تنفس، سطح اکسیژن خون و فشار خون به طور مداوم پایش میشود.
- دسترسی به موضع جراحی: پس از بیهوش شدن بیمار و آمادهسازی پوست موضع عمل، برای دسترسی به ستون فقرات یک برش سراسری در محدوده گردن تا باسن همراستا با ستون فقرات ایجاد میشود. اندازه و محل دقیق این برش به فرم انحراف ستون فقرات و محل قرارگیری آن بستگی دارد، اگر انحراف زیاد شدید نباشد طول برش ایجاد شده کوتاه خواهد بود، اما اگر انحراف ستون فقرات شدید باشد و یا ستون فقرات در دو ناحیه دچار انحراف باشد، ممکن است از پایین گردن تا بالای کمر برش داده شود. پس از ایجاد برش، بافتها و ماهیچههای زیر پوست و روی ستون فقرات کنار زده میشوند تا دسترسی به ستون فقرات فراهم شود.
- پیچگذاری درون مهرههای ستون فقرات: در این مرحله، در طرفین مهرههای ستون فقرات پیچهایی تعبیه میشود تا در مرحله بعد میلههای فلزی به آن متصل شوند. پزشک اندازه و تعداد پیچهای مورد نیاز را باتوجهبه درجهٔ انحراف، سن و ویژگیهای استخوانی بیمار انتخاب کرده و محل دقیق قرارگیری پیچها درون مهرههای ستون فقرات را با کمک تصاویر رادیولوژی تعیین میکند.
برای پیچگذاری، ابتدا با تراشیدن مقداری از سطح استخوان هر مهره، محل مناسب برای نصب پیچ آماده میشود و سپس یک سوراخ مناسب برای قرار دادن پیچ ایجاد میشود. در نهایت پس از بررسی اندازه و موقعیت سوراخ تعبیه شده، پیچ داخل سوراخ نصب و در جای خود محکم میشود. این فرایند که با هدایت تصویربرداری انجام میشود، برای سایر پیچها نیز تکرار شده و پیچها در دو طرف ستون فقرات قرار داده میشوند.
- استئوتومی: درصورتیکه انحراف ستون فقرات شدید باشد و یا ستون فقرات فاقد انعطاف لازم برای تغییر شکل به فرم صحیح باشد، به استئوتومی یا برداشتن استخوان نیاز میباشد. با انجام استئوتومی، بخشهایی از مهرههای ستون فقرات که تحت فشار هستند و مانع از قرارگرفتن آن در راستای صحیح و محور جدید میشوند برش داده و جدا میشوند تا علاوه بر راحت صاف شدن ستون فقرات، انحنای اصلاح شده آن نیز حفظ شود.
- میلهگذاری و تنظیم ستون فقرات: در این مرحله، با قرار دادن یک میله فلزی یا راد (Rod) در داخل پیچهای نصب شده در طرفین ستون فقرات و سپس تنظیم آن، ستون فقرات در جهت طبیعی خود کشیده و صاف میشود. فرایند میلهگذاری ابتدا در یک سمت ستون فقرات انجام میشود.
ستون فقرات سالم دارای یک انحنای طبیعی میباشد، لذا راد مورد استفاده نیز باید همان انحنای طبیعی را داشته باشد. به این منظور ابتدا راد مطابق با انحنای طبیعی بدن شکلدهی میشود تا انحنا پیدا کند. سپس با اعمال فشار به ستون فقرات و صاف کردن موقتی آن، راد بر روی تکتک پیچها قرار میگیرد، مهره فلزی روی پیچها بسته میشود و راد توسط مهرهها به تمام پیچها متصل میشود.
راد پس از اتصال به تمام پیچها، به وسیله راد هولدر چرخانده میشود تا انحنای ایجاد شده روی آن بتواند ستون فقرات را به سمت صحیح کشیده و انحنای غیرطبیعی آن را صاف کند. در نهایت هنگامی که ستون فقرات به فرم نرمال خود رسید، مهرههای فلزی روی پیچها سفت میشوند تا راد هیچ تکانی نخورد و در جای خود محکم شود.
پس از اتمام میلهگذاری در سمت اول، راد دوم در سمت دیگر ستون فقرات به راحتی نصب میشود. درصورتیکه ستون فقرات کاملاً صاف نشده باشد، راد دوم نیز چرخانده میشود و با صاف شدن کامل ستون فقرات، فرایند میلهگذاری به اتمام میرسد.
- تنظیم وضعیت مهرهها و فرم نهایی ستون فقرات: ممکن است در برخی نقاط ستون فقرات مانند ناحیهای که پیش از جراحی بیشترین انحنا را داشته، در اثر بیش از حد به هم نزدیک بودن مهرهها، نخاع یا رشتههای عصبی تحت فشار قرار داشته باشند. در این صورت با از هم جدا کردن پیچهای متصل به این دو مهره، فاصله بین مهرهها تنظیم میشود. سپس انحنا و فرم نهایی ستون فقرات تنظیم میشود و مهره روی پیچها به طور کامل محکم میشود تا رادها در جای خود کاملاً ثابت شوند. در نهایت پزشک با تصویربرداری رادیولوژی، از مناسب بودن وضعیت ستون فقرات اطمینان حاصل میکند.
- فیوژن و پیوند استخوان: پس از اصلاح انحنا و تنظیم فرم نهایی ستون فقرات، مهرههای ستون فقرات با انجام پیوند استخوان به مهرههای مجاور خود، همچنین به پیچهای نصب شده جوش میخورند تا تثبیت شوند و از عود اسکولیوز نیز جلوگیری شود.
به این منظور پس از تمیز کردن موضع عمل، پیوند استخوان یا گرفت در محل مهرههای ستون فقرات، فضای بین رادها و در اطراف پیچها و رادها قرار داده میشود تا بین این اجزا پیوند استخوانی یا فیوژن ایجاد شود و به مرور زمان با جوشخوردن به هم، در جای خود تثبیت شوند. گرفت استخوانی ترکیبی متشکل از پودر استخوان مصنوعی و قطعه استخوانهای طبیعی که در طول جراحی با استئوتومی از ستون فقرات بیمار جدا شده است میباشد.
- بخیه، پانسمان و ریکاوری: در انتهای جراحی پزشک بافتهای روی ستون فقرات را سر جای خود قرار میدهد، لایههای عضلات را میدوزد و پوست را بخیه و پانسمان میکند. در نهایت بیمار به اتاق ریکاوری منتقل میشود تا به هوش بیاید.
اقدامات پس از جراحی
بیمار پس از اتمام جراحی و به هوش آمدن، معمولاً برای ۱ تا ۲ روز در بخش مراقبتهای ویژه تحت مراقبت قرار میگیرد و سپس به بخش انتقال مییابد. درصورتیکه بیمار با مشکل حادی روبرو نباشد معمولاً به مدت ۷ الی ۱۰ روز در بخش بستری میماند و سپس ترخیص میشود. در طول مدت بستری، به طور مرتب وضعیت موضع جراحی بررسی و پانسمان آن تعویض میشود. پزشک نیز بر روند بهبود و بروز عوارض احتمالی جراحی نظارت دارد، با تجویز مسکن درد را مهار کرده و با تجویز آنتیبیوتیک از بروز عفونت جلوگیری میکند. پس از بهبود اولیه و کاهش آثار عمومی جراحی، بیمار تحت فیزیوتراپی قرار میگیرد تا توان ازدسترفته وی بازیابی شود.
در هفتههای نخست دورهٔ نقاهت، بیمار ملزم به رعایت مراقبتها و انجام اقدامات ویژهای است تا بتواند عوارض خفیفتر، نقاهت کوتاهتر و بهبودی سریعتر را تجربه کند و با بازیابی توان ازدسترفته، سریعتر به زندگی عادی بازگردد. معمولاً با گذشت ۴ تا ۶ هفته پس از جراحی بیمار میتواند به مدرسه و سرکار برود، ۳ الی ۶ ماه پس از جراحی میتواند به سطح طبیعی فعالیتهای خود برسد و در نهایت پس از ۶ الی ۱۲ ماه، به طور کامل بهبود یابد و به زندگی عادی باز گردد. اقدامات مراقبتی و درمانی ضروری پس از جراحی اسکولیوز عبارتاند از:
مراقبتهای بعد از جراحی
مراقبتهای پس از جراحی اسکولیوز در واقع به عنوان یکی از مراحل درمان محسوب میشود و نقش مؤثری را در موفقیت درمان و روند بهبودی بر عهده دارد. بیمار پس از جراحی باید علاوه بر رعایت دستورات توصیه شده توسط پزشک، مراقبتهای لازم پس از جراحی انحراف ستون فقرات را نیز رعایت کند. این مراقبتها عبارتاند از:
مراقبت از پانسمان، زخمها و موضع عمل
- مراقبت از پانسمان و دستکارینکردن آن
- تعویض پانسمان در صورت خونآلود شدن
- خشک نگهداشتن محل جراحی تا یک هفته پس از عمل
- دوشگرفتن با چسب ضد آب و خشک نگهداشتن پانسمان، ۳ روز پس از جراحی
- شستشوی زخم با آب ولرم، با گذشت یک هفته پس از جراحی
- عدم استفاده از وان یا استخر تا یک ماه پس از جراحی
- محافظت از زخمها در برابر آلودگی، فشار فیزیکی و ضربه تا جوشخوردن و ترمیم کامل آن
- اجتناب از دستکاری یا خاراندن زخمها در صورت بروز سوزش و خارش
- جدا کردن بخیهها توسط پزشک، ۲ الی ۳ هفته پس از جراحی
رژیم غذایی
- نوشیدن آب و مایعات کافی برای دفع داروهای بیهوشی و جبران خون ازدسترفته
- مصرف غذاهای سبک، مقوی و حاوی فیبر تا ۳ روز پس از جراحی
- بازگشت به رژیم غذایی معمول از روز سوم پس از جراحی
- بهبود رژیم غذایی با مصرف غذاهای سالم و عدم مصرف غذاهای ناسالم
- مصرف مواد غذایی حاوی کلسیم و ویتامین D مانند لبنیات
- پرهیز از مصرف غذاهای چرب و پر کربوهیدرات برای جلوگیری از افزایش وزن
داروها
- مصرف داروهای مسکن تجویز شده برای کاهش درد
- مصرف داروهای ضدالتهاب تجویز شده برای کاهش تورم و التهاب
- مصرف منظم آنتیبیوتیکهای تجویز شده برای جلوگیری از بروز عفونت
- مصرف مکملهای دارویی مانند کلسیم و ویتامین D در صورت تجویز پزشک
استراحت و فعالیتهای فیزیکی
- استراحت مطلق در ۲ الی ۳ روز نخست پس از جراحی
- بستری در بیمارستان و قرارداشتن تحت مراقبتهای پزشکی، به مدت ۷ الی ۱۰ روز پس از جراحی
- اجتناب از خمشدن، چرخیدن یا وارد کردن هرگونه فشار بر روی ستون فقرات، تا پایان دورهٔ نقاهت
- شروع به فعالیتهای سبک روزمره ۲ الی ۳ هفته پس از جراحی، طبق تجویز پزشک
- شروع به نرمشهای تجویز شده توسط پزشک، ۲ الی ۳ هفته پس از جراحی
- اجتناب از فعالیتهای فیزیکی شدید و بلندکردن اجسام سنگین در طول دورهٔ نقاهت
- اجتناب از انجام ورزشهای سنگینی که نیاز به خم کردن یا چرخاندن کمر دارند به مدت یک سال
- تغییر در فرم نشستن، ایستادن و خوابیدن، طبق تجویز پزشک
- اجتناب از نشستن، ایستادن و راهرفتن طولانیمدت
- خوابیدن به پشت بدون فشارآوردن بر روی ستون فقرات
- اجتناب از خوابیدن به شکم، حتی برای مدت محدود
مراجعه به پزشک و تکمیل درمان
- مراجعهٔ منظم به پزشک در دورهٔ بهبودی برای بررسی ستون فقرات و اطمینان از عود نکردن اسکولیوز
- بستن بریس در طول دورهٔ نقاهت، طبق تجویز پزشک
- انجام فعالیتهای توانبخشی و فیزیوتراپی، طبق نظر پزشک
- اطلاع به پزشک در صورت بروز وضعیت غیرطبیعی مانند عفونت یا خونریزی شدید در محل جراحی
بریس
پس از جراحی اسکولیوز بیمار باید برای مدتی از بریس یا کمربند مخصوص استفاده کند. به این منظور پس از انجام جراحی و اصلاح ستون فقرات به فرم طبیعی، یک بریس مطابق با ویژگیهای جدید بدن بیمار طراحی و ساخته میشود. این بریس از ناحیهٔ پشت گردن تا پایین کمر بیمار را پوشش داده و ثابت نگه میدارد.
بیمار باید بستن بریس را با گذشت ۳ الی ۵ روز پس از جراحی که زخمهای موضع عمل به طور نسبی بهبود یافت و بدن آمادگی لازم را پیدا کرد آغاز کند. در روزهای نخست، بیمار تنها چند ساعت در شبانهروز باید بریس را ببندد. این مدت زمان به تدریج افزایش مییابد، بهطوریکه پس از یک هفته و همزمان با ترخیص از بیمارستان، بیمار باید ۲۰ الی ۲۲ ساعت در شبانهروز از بریس استفاده کند. طبق نظر پزشک، لازم است بیمار به مدت ۶ الی ۱۲ ماه و تا زمانی که فرم ستون فقرات کاملاً تثبیت میشود، بستن بریس را ادامه دهد و سپس آن را کنار بگذارد.
توانبخشی
پس از جراحی اسکولیوز، بیمار باید تحت اقدامات توانبخشی از جمله انجام حرکات توانبخشی با کمک فیزیوتراپیست، فیزیوتراپی با دستگاه، تمرینات ورزشی کمکی و حرکتهای اصلاحی قرار بگیرد، چرا که بر اثر جراحی، علاوه بر محدودیت و افت عملکرد عضلات پشت و ستون فقرات بیمار، عملکرد کلی بدن و توان فرد در حرکت کردن و انجام فعالیتها نیز دچار ضعف و نقصان میشود. انجام فیزیوتراپی و اقدامات توانبخشی علاوه بر بازیابی و تقویت عملکرد عضلات پشت و ستون فقرات، باعث بهبود عملکرد کلی بدن، بهبود توان فرد در حرکت کردن و انجام فعالیتهای عادی، همچنین تسریع در بازگشت بیمار به زندگی عادی میشود.
چند روز پس از جراحی اسکولیوز فیزیوتراپی بهصورت ساده و سبک، بدون ایجاد هر گونه فشار بر روی محل جراحی و ستون فقرات آغاز میشود. با انجام اقدامات توانبخشی ساده مانند کمک به بلند شدن و حرکت کردن بیمار، علاوه بر جلوگیری از بروز آسیب به ناحیه جراحی، به افزایش استقلال بیمار نیز کمک میشود. پس از بهبود اولیه، اقدامات توانبخشی و فیزیوتراپی به تدریج از حالت ساده خارج شده و سنگینتر میشود. با گذشت ۶ الی ۸ هفته پس از جراحی، اقدامات اصلاحی برای بهبود و بازیابی قدرت و انعطافپذیری ستون فقرات انجام میشود. اقدامات توانبخشی و فیزیوتراپی باید طبق نظر پزشک به مدت ۶ الی ۱۲ ماه انجام شود و تا زمانی ادامه یابد که توان و دامنهٔ حرکتی بیمار بازیابی شود، بیمار به طور کامل بهبود یابد و به زندگی روزمرهٔ خود بازگردد.
خطرات و عوارض
جراحی اسکولیوز از شانس موفقیت نسبتاً بالایی برخوردار است، بهطوریکه در ۶۰ الی ۸۰ درصد موارد با موفقیت انجام میشود و لذا مزایای زیادی برای بیمار به دنبال دارد. از سوی دیگر عملی وسیع، دشوار و پیچیده محسوب میشود که با حساسیتهای فراوان همراه است و گاهی ممکن است با برخی عوارض و خطرات احتمالی توأم شود. برخی از این خطرات و عوارض ناشی از ماهیت بیهوشی و فرایند عمومی جراحی میباشند که پس از هر عمل جراحی دیگری نیز ممکن است رخ دهند و برخی دیگر، عوارض خاص جراحی اسکولیوز هستند. شدت بروز هر یک از این عوارض ممکن است از خفیف تا شدید متغیر باشد. برخی از عوارض موقتی بوده و نگرانکننده نیستند، اما برخی از آنها نیاز به اقدام اورژانسی دارند تا از بروز آسیب به سلامت بیمار جلوگیری شود.
مهمترین عوارض عمومی جراحی و عوارض مختص جراحی اسکولیوز عبارتاند از:
| عوارض عمومی جراحی | عوارض مختص جراحی اسکولیوز |
|---|---|
| · عوارض حین بیهوشی مانند واکنش آلرژیک به داروهای بیهوشی، مشکلات تنفسی و نوسان فشار خون · عوارض پس از بیهوشی مانند سرگیجه، سردرد، تهوع، استفراغ، احساس گرفتگی و التهاب گلو · خونریزی شدید حین جراحی و ایجاد لختهٔ خون · خونریزی موضع عمل پس از جراحی · عفونت در محل جراحی · التهاب و تورم موضع جراحی و بخیهها · گرفتگی عضلات اطراف موضع جراحی · باقی ماندن آثار محل جراحی |
· درد در پشت و نواحی مجاور محل جراحی · آسیبدیدن نخاع و رشتههای عصبی متصل به آن · محدودیت حرکتی ستون فقرات پس از جراحی · محکم نبودن یا نامناسب بودن اتصال میلههای فلزی و حرکت کردن آن در راستای ستون فقرات · انحراف مجدد ستون فقرات و عود بیماری · جوش نخوردن پیچ و مهرهها با استخوان · نشت مایع مغزی-نخاعی · در موارد نادر، آسیب به عروق خونی و اندامهای مجاور |
- درد غیر قابل تسکین و التهاب شدید همراه با قرمزی در محل زخمها
- خونریزی شدید یا هماتوم در موضع جراحی
- تورم شدید و غیرطبیعی در ناحیه جراحی
- تب بیشتر از ۳۸ درجهٔ سانتیگراد
- خارج شدن عفونت و ترشحات بیرنگ، کدر یا بدبو از موضع جراحی
- تورم در قسمتهای تحتحانی پاها مانند ساق و مچ پا
سؤالات متداول
آیا جراحی اسکولیوز خطرناک است؟
جراحی اسکولیوز نیز مانند هر جراحی دیگری با خطرات و عوارض خاص خود همراه است. اگرچه این جراحی سنگین و پیچیده است، اما درصورتیکه توسط پزشک جراح با تجربه و ماهر، در زمان مناسب و در مرکز درمانی مجهز انجام شود، خطرات و عوارض آن به شدت کاهش مییابد.
آیا اسکولیوز در سنین بزرگسالی فقط با جراحی قابل درمان است؟
بله. در سنین بزرگسالی، درمان کامل اسکولیوز فقط با جراحی امکانپذیر است و روشهای غیرجراحی تنها به مدیریت علائم، مهار پیشرفت بیماری و جلوگیری از بروز عوارض کمک میکند.
در صورت تجویز جراحی اسکولیوز توسط پزشک، آیا انجام ندادن آن مشکلی ایجاد میکند؟
بله. در صورت تجویز جراحی اسکولیوز، انجام ندادن آن میتواند عوارض جبرانناپذیر و تهدیدکنندهای را برای وضعیت سلامت فرد به وجود بیاورد.
آیا میتوانم جراحی اسکولیوز کودکم را تا سنین بزرگسالی به تعویق بیندازم؟
خیر. در صورت تجویز جراحی اسکولیوز در سنین کودکی، به تعویقانداختن آن تا سنین بالاتر علاوه بر پیشرفت بیماری و دشوارتر شدن روند جراحی در آینده، باعث تشدید عوارض و آسیبهای ناشی از بیماری نیز میشود.
انجام جراحی اسکولیوز برای چه درجاتی از اسکولیوز ضروری است؟
در اسکولیوزهای شدید و با انحراف بیشتر از ۴۰ درجهٔ ستون فقرات، انجام جراحی اسکولیوز ضروری میباشد. همچنین در اسکولیوزهای متوسط و با انحراف ۲۵ الی ۴۰ درجهٔ ستون فقرات، درصورتیکه به رغم استفاده از روشهای غیرجراحی مانند بستن بریس یا کمربند طبی انحراف ستون فقرات در حال افزایش باشد و متوقف نشود، به انجام جراحی اسکولیوز نیاز است.
آیا پس از انجام جراحی اسکولیوز، انحراف ستون فقرات من به طور کامل رفع میشود؟
میزان بهبود انحراف ستون فقرات با جراحی، در بیماران مختلف بسته به شدت اسکولیوز، انعطافپذیری مهرههای ستون فقرات، سن و وضعیت بیمار متفاوت است. در طول جراحی اسکولیوز، انحراف ستون فقرات به اندازهای صاف میشود که هیچگونه آسیب یا فشاری به نخاع وارد نشود. معمولاً با انجام جراحی به طور میانگین بیش از ۶۰ الی ۷۰ درصد انحراف ستون فقرات بهبود مییابد و اصلاح میشود (منبع).
چه مدت پس از جراحی اسکولیوز، تغییرات ظاهری حاصل از اصلاح انحراف ستون فقرات قابل مشاهده است؟
بلافاصله پس از جراحی اسکولیوز، تغییرات ظاهری حاصل از اصلاح انحراف ستون فقرات و بهبود در فرم ظاهری بدن، قابل مشاهده است.
آیا پس از جراحی اسکولیوز عوارض بیماری مانند درد کمر، پشت و پا نیز رفع میشود؟
بله. پس از جراحی با طی شدن دورهٔ نقاهت و رفع عوارض جراحی، به تدریج بخش زیادی از آسیبها و عوارض ناشی از بیماری مانند دردهای مزمن پا، کمر و پشت، دشواری در تنفس، محدودیتها و مشکلات حرکتی کاهش یافته و بهبود پیدا میکند.
آیا جراحی اسکولیوز باعث افزایش قد میشود؟
بله. با انجام جراحی اسکولیوز، قد بیمار به دلیل صاف شدن انحنای ستون فقرات کمی بلندتر میشود.
آیا پس از جراحی اسکولیوز، دامنهٔ حرکت ستون فقرات کاهش مییابد؟
بله. پس از جراحی به دلیل فیوژن و جوشخوردن مهرههای ستون فقرات به همدیگر، دامنهٔ حرکتی ستون فقرات دچار محدودیت شده و کاهش مییابد.
آیا پس از جراحی اسکولیوز، زخم و آثار جراحی بر روی پوست باقی میماند؟
اگرچه برش ایجاد شده برای انجام جراحی اسکولیوز نسبتاً بزرگ است، اما پس از ترمیم و بهبود جای بخیهها، ردی به شکل یک خط عمودی و مستقیم بر روی پوست ناحیه پشت باقی میماند که به دلیل مرکزیت و همراستایی با ستون فقرات، زیاد به چشم نمیآید.
آیا جراحی اسکولیوز دردناک است؟
در حین انجام جراحی اسکولیوز بیمار تحت بیهوشی عمومی قرار دارد و هیچ دردی را احساس نمیکند. اما پس از جراحی به دلیل اقدامات وسیع انجام گرفته بر روی استخوانها و عضلات، ممکن است بیمار تا چند روز درد را تجربه کند، که با مصرف داروهای مسکن و ضدالتهاب تجویز شده، استراحت و انجام مراقبتهای پس از عمل قابل تسکین است.
آیا پس از جراحی اسکولیوز ممکن است بیماری من عود کند؟
بله. پس از جراحی اسکولیوز در موارد نادر احتمال عود اسکولیوز وجود دارد، اما رعایت دستورالعملهای پزشکی و بستن بریس یا کمربند طبی این احتمال را به شدت کاهش میدهد. بهطورکلی احتمال عود اسکولیوز با درجات خفیف کمتر از درجات شدید است و در سنین بزرگسالی نیز کمتر از سنین کودکی و رشد میباشد.
پیش از جراحی اسکولیوز چند ساعت باید ناشتا باشم؟
بیمار باید حداقل از ۱۲ ساعت پیش از جراحی کاملاً ناشتا باشد و هیچ نوشیدنی یا غذایی میل نکند.
پیش از جراحی اسکولیوز چه مدتی باید در بیمارستان بستری باشم؟
بنا به نظر پزشک بیمار باید به مدت ۱ الی ۲ روز پیش از جراحی اسکولیوز در بیمارستان بستری شده، تحت نظر قرار بگیرد و برای جراحی آماده شود.
آیا پیچها و میلههای کارگذاری شده در جراحی اسکولیوز، در آینده از بدن من خارج میشوند؟
خیر. به منظور ایجاد استحکام مناسب در ستون فقرات، تجهیزات کارگذاری شده به طور دائم در بدن باقی میمانند و نیازی به جراحی مجدد برای خارج کردن آنها نیست. جنس این تجهیزات نیز با بدن کاملاً سازگار میباشد.
پس از جراحی اسکولیوز چند روز در بیمارستان بستری میشوم؟
معمولاً پس از جراحی اسکولیوز، بیمار به مدت ۱ الی ۲ روز در بخش مراقبتهای ویژه تحت مراقبت قرار میگیرد، سپس ۷ الی ۱۰ روز در بخش بستری میشود و در نهایت درصورتیکه مشکل حادی نداشته باشد از بیمارستان مرخص میشود.
پس از جراحی اسکولیوز چه فعالیتهایی را نباید انجام دهم؟
پس از جراحی باید از خمشدن، چرخیدن یا وارد کردن هرگونه فشار بر روی ستون فقرات پرهیز کرد و از بلندکردن اجسام سنگین، فعالیتهای فیزیکی شدید و انجام ورزشهای سنگین اجتناب نمود. همچنین باید از خوابیدن به شکم حتی برای مدت محدود، نشستن، ایستادن و راهرفتن طولانی مدت نیز پرهیز کرد.
آیا پس از جراحی اسکولیوز برای همیشه باید از بریس استفاده کنم؟
خیر. پس از جراحی اسکولیوز بیمار باید طبق نظر پزشک تا زمانی که فرم ستون فقرات به طور کامل تثبیت میشود از بریس استفاده کند، که معمولاً ۶ الی ۱۲ ماه به طول میانجامد.
چند روز پس از جراحی اسکولیوز میتوانم دوش بگیرم؟
بیمار میتواند ۳ روز پس از جراحی، به شرط استفاده از چسب ضد آب بر روی پانسمان و محافظت از نفوذ آب به موضع عمل، دوش بگیرد. با گذشت یک هفته پس از جراحی بیمار میتواند موضع عمل را با آب ولرم شستشو دهد. به تدریج با جوشخوردن و ترمیم کامل زخم ها، بیمار میتواند به طور عادی استحمام کند.
آیا پس از جراحی اسکولیوز میتوانم خم بشوم؟
خیر. پس از جراحی اسکولیوز بیمار تا پایان دورهٔ نقاهت نباید از کمر خم شود، اما خمشدن از زانو و مفصل ران مانعی ندارد. این محدودیت طبق نظر پزشک و پس از بهبود کامل رفع میشود.
پس از جراحی اسکولیوز فرم صحیح نشستن چگونه است؟
پس از جراحی، با کاهش یافتن درد محل عمل میتوان برای مدت کوتاهی بر روی صندلی نشست. در دو هفتهٔ نخست میتوان هر بار به مدت ۱۵ الی ۲۰ دقیقه نشست. باید این مدت زمان را به تدریج افزایش داد تا در هفته چهارم به ۴۰ دقیقه برسد. ضمناً پس از هر بار نشستن باید به مدت چند دقیقه دراز کشید یا پیادهروی کرد و سپس دوباره میتوان نشست.
پس از جراحی اسکولیوز چگونه باید بخوابم؟
مناسبترین فرم خوابیدن پس از جراحی، خوابیدن به پشت بدون ایجاد هر گونه فشار بر روی ستون فقرات است. در این حالت بدن باید صاف و بدون هر گونه چرخش یا خمیدگی باشد و دستها در کنار بدن قرار بگیرد. همچنین باید از خوابیدن بر روی شکم، حتی برای مدت زمان محدود اجتناب کرد.
چه مدت پس از جراحی اسکولیوز میتوانم به طور جدی ورزش کنم؟
پس از جراحی اسکولیوز بیمار باید از انجام ورزشهای سنگینی که نیاز به خم کردن یا چرخاندن کمر دارند به مدت یک سال اجتناب کند. پس از این مدت که بهبودی کامل حاصل شد، بیمار میتواند طبق نظر پزشک و با رعایت مراقبتهای تجویز شده فعالیتهای ورزشی را آغاز کند.
چه مدت پس از جراحی اسکولیوز میتوانم کارهای روزمره خود را انجام دهم؟
معمولاً ۲ الی ۳ هفته پس از جراحی که بهبود اولیه حاصل شد، با مشورت پزشک میتوان فعالیتهای روزمره سبک را انجام داد، اما کماکان باید از هر گونه فشار آوردن بر روی ستون فقرات اجتناب کرد.
چه مدت بعد از جراحی اسکولیوز کودکم میتواند به مدرسه برود؟
معمولاً ۴ الی ۶ هفته پس از جراحی، کودک میتواند با مشورت پزشک و با انجام مراقبتهای لازم به مدرسه برود.
چه مدت بعد از جراحی اسکولیوز میتوانم سر کار بروم؟
درصورتیکه شغل شامل فعالیتهای سنگین و فیزیکی نباشد، معمولاً ۴ الی ۶ هفته پس از جراحی میتوان با مشورت پزشک و با رعایت مراقبتهای لازم سر کار رفت.
چه مدت بعد از جراحی اسکولیوز به طور کامل خوب میشوم؟
در صورت انجام اقدامات مراقبتی و درمانی، معمولاً ۳ الی ۶ ماه پس از جراحی میتوان به سطح طبیعی فعالیتهای قبلی رسید و در نهایت ۶ الی ۱۲ ماه پس از جراحی که بهبودی کامل حاصل شد، میتوان بدون مشکل به زندگی عادی بازگشت.
بعد از جراحی اسکولیوز از چه زمان و به چه مدت باید فیزیوتراپی را انجام دهم؟
فیزیوتراپی و سایر اقدامات توانبخشی باید ظرف چند روز پس از جراحی بهصورت سبک آغاز شده و سپس به تدریج سنگینتر شود. این اقدامات باید تحت نظر پزشک به مدت ۶ الی ۱۲ ماه ادامه یابد تا با بهبود کامل بیمار، توان و دامنهٔ حرکتی وی بازیابی شود.