فلج اطفال چیست؟ چگونه می‌توان از آن پیشگیری کرد؟

فلج اطفال یک بیماری ویروسی و مسری است که اغلب بر عصب نخاع تأثیر می‌گذارد. ویروس فلج اطفال می‌تواند از راه دهان وارد بدن شده و در حلق و روده تکثیر شود و با حمله به سلول های عصبی نخاع، پیامدهای مختلفی مانند فلج شدن، مشکلات تنفسی و در برخی موارد حاد نیز مرگ را به همراه داشته باشد.  بیماری فلج اطفال دارای سه نوع خفیف، غیر فلج‌کننده و فلج‌کننده است که هر کدام علائم متفاوتی دارند. اگرچه معمولا کودکان زیر ۵ سال به این بیماری مبتلا می‌شوند، اما امکان ابتلا به فلج اطفال در بزرگسالان نیز وجود دارد. البته خبر خوب این است که با تزریق واکسن فلج اطفال نه تنها می‌توان از ابتلا به این ویروس جلوگیری کرد، بلکه سال‌ها است که این بیماری در اغلب کشور‌های دنیا از جمله ایران، ریشه کن شده است.

فلج اطفال چیست؟

فلج اطفال یا پولیومیلیت (poliomyelitis) نوعی بیماری ویروسی واگیردار است. در این بیماری ویروس پولیومیلیت به سیستم عصبی فرد حمله کرده و موجب بی‌حس شدن بالا تنه، پایین تنه، دست‌ها یا پاها و در نهایت عدم حرکت فرد بیمار می‌شود. البته بر اساس آمارهای اعلام شده توسط سازمان بهداشت جهانی (WHO)، از هر ۲۰۰ نفر مبتلا به عفونت فلج اطفال، تنها یک نفر به فلج دائمی دچار می‌شود (منبع). علاوه بر ویروسی بودن فلج اطفال، یکی از دلایلی که ممکن است سبب ابتلا به این بیماری شود، استفاده از واکسن‌های خوراکی (حاوی ویروس ضعیف شده) فلج اطفال است. در واقع، از آنجا که قطره خوراکی فلج اطفال از ويروس‌های زنده ضعيف‌شده تولید می‌شود، احتمال دارد در موارد بسیار نادر این نوع واکسن خوراکی به خودی خود باعث ابتلا به فلج اطفال شود. در مواردی که این بیماری شدت می‌گیرد، ممکن است فرد دچار اختلالات و مشکلات تنفسی شده و حتی فوت شود.

مراحل پیشرفت فلج اطفال

با توجه به میزان تهاجم ویروس در بدن ممکن است سلول‌های عصبی آلوده شده به فلج اطفال از بین بروند یا دچار آسیب شده و زنده بمانند. اگر سلول‌ها آسیب ببینند، عضلات مربوطه فلج می‌شوند و بهبود علائم امکان‌پذیر است، اما اگر این اعصاب به طور کامل از بین بروند، فلج دائمی رخ می‌دهد. عفونت ناشی از ویروس فلج اطفال در پنج مرحله پیشرفت می‌کند:

• مرحله اول؛ نهفتگی (دوره کمون): اولین مرحله دارای بازه زمانی ۲ هفته‌ای است. این مرحله بلافاصله پس از ورود ویروس و ایجاد عفونت شروع می‌شود و تا بروز علائم بالینی نیز به طول می‌انجامد. در مجموع، ۹۵٪ از افراد مبتلا به این ویروس، بدون علامت باقی می‌مانند و ۵٪  دیگر شاهد علائم خواهند بود.
• مرحله دوم؛ شروع بیماری: در این مرحله بیماری آغاز می‌شود و بیمار علائمی مشابه با علائم آنفولانزا را مشاهده می‌کند. این علائم شامل سردرد، درد عضلات و اندام‌ها، تب خفیف، گلو درد و غیره است. خوشبختانه در اکثر موارد، بیماری از این مرحله عبور نخواهد کرد و معمولا بهبود پیدا می‌کند.
• مرحله سوم؛ پیشرفت بیماری و بروز بیشترین فلج: در موارد معدودی که بیماری پیشرفت می‌کند، فرد دچار درد و فلج عضلات و حتی مشکلات تنفسی می‌شود. در چنین شرایطی استفاده از دستگاه تهویه مصنوعی لازم است.
• مرحله چهارم؛ بهبودی: چهارمین مرحله زمانی اتفاق می‌افتد که قدرت عضلانی فرد بهبود پیدا کند. این فرآیند حدود ۲ سال زمان می‌برد و بیمار به طور کامل و یا جزئی بهبود پیدا می‌کند.
• مرحله پنجم؛ فلج باقی مانده: اگر پس از گذشت ۲ سال، قدرت عضلانی بیمار بهبود نیافت و علائم فلج باقی بمانند، فلج به صورت دائمی خواهد بود. در چنین شرایطی احتمال دارد کودک دچار فلج شدن یک عضله یا چهار اندام، تحلیل عضلات، اختلال رشد استخوانی و در نهایت کوتاهی اندام شود.

انواع فلج اطفال چیست؟

فلج اطفال یا پولیومیلیت را می‌توان به سه نوع مختلف تقسیم کرد که هریک از آنها دارای علائم و مشخصات خاصی هستند.

نحوه انتقال فلج اطفال

فلج اطفال یا پولیومیلیت نوعی بیماری ویروسی و مسری است که حتی اگر فرد فقط ناقل آن باشد و علائم این بیماری را نداشته باشد، همچنان به راحتی می‌تواند آن را به دیگران انتقال دهد. این ویروس عموما از دو راه منتقل می‌شود:

• سرفه و عطسه: سریع‌ترین روش انتقال این ویروس به دیگران از طریق عطسه و سرفه است، چرا که ویروس فلج اطفال می‌تواند پس از عطسه و سرفه فرد مبتلا به سرعت در هوا پخش و به افراد سالم منتقل شود. این ویروس پس از ورود به بدن فرد سالم در حلق و مجاری گوارشی وی تکثیر می‌شود و سپس از طریق جریان خون و مایع لنف، کل بدن را درگیر می‌کند.
• مدفوع: ویروس فلج اطفال در افراد مبتلا (حتی در صورت عدم وجود علائم آشکار) از طریق مدفوع آنها دفع می‌شود. حال اگر ویروس فلج اطفال وارد سیستم آب‌رسانی و تغذیه شود و افراد سالم آن آب را بنوشند و یا از آن استفاده کنند، ویروس به آنها سرایت خواهد کرد. این امر سبب افزایش احتمال ابتلا به این بیماری در مناطق آلوده و محروم می‌شود.

علائم فلج اطفال

در دوره نهفتگی حدود ۹۰ الی ۹۵ درصد از افراد مبتلا به این ویروس، هیچ‌گونه علائمی ندارند. البته باید در نظر داشت که عدم وجود علائم فلج اطفال به معنای عدم انتقال آن نیست و حتی اگر علائم فلج اطفال پنهان باشند، افراد مبتلا به این بیماری همچنان ناقل ویروس آن هستند. به طور کلی، شایع‌ترین علائم فلج اطفال شامل موارد زیر است:

• تب
• گلو درد
• بی اشتهایی
• حالت تهوع
• استفراغ
• دل درد
• یبوست
• ضعف
• مننژیت
• درد عضلانی
• از دست دادن کنترل عضلات
• کوتاهی پا
• فلج‌ شدن کامل

تشخیص فلج اطفال

اولین قدم برای تشخیص فلج اطفال، مراجعه به پزشک است. پزشک متخصص با بررسی علائم، سابقه واکسیناسیون و کسب اطلاعات درباره سفرهای اخیر فرد، ابتلا یا عدم ابتلا به این بیماری را مورد ارزیابی قرار می‌دهد. البته از آنجایی که علائم فلج اطفال بسیار شبیه به علائم آنفولانزا است، پزشک آزمایش‌های دیگری مانند بررسی مایع اطراف مغز و نخاع، MRI، آزمایش بزاق گلو و آزمایش مدفوع را جهت رد احتمال ابتلا به بیماری‌های ویروسی دیگر و تایید ابتلا به این بیماری تجویز می‌کند. پزشک متخصص جهت تشخیص دقیق فلج اطفال، آزمایشات خاصی را انجام می‌دهد که شامل:

• نمونه‌برداری: در این نوع آزمایش، ابتدا پزشک از مدفوع و مخاط گلوی فرد نمونه‌برداری می‌کند. سپس در آزمایشگاه، ویروس‌های نمونه را تکثیر داده و با میکروسکوپ آنها را بررسی می‌کند.
• آزمایش خون: هدف اصلی از انجام آزمایش خون، بررسی آنتی بادی فلج اطفال است. اگر در جواب آزمایش، علائم آنتی باکتریال فلج اطفال وجود داشته باشد، فرد مبتلا به این ویروس است.
• آزمایش مایع نخاعی: این آزمایش جهت اندازه‌گیری فشار در کانال نخاعی و مغز انجام می‌شود.

درمان فلج اطفال

همانطور که اشاره کردیم، درمان مشخصی برای فلج اطفال وجود ندارد. اما هدف از تشخیص ابتلا به این بیماری، افزایش سطح راحتی و پیشگیری از بروز خطرات بیشتر است. با توجه به شدت بیماری، اقدامات درمانی حمایتی مختلفی صورت می‌گیرد که موارد زیر به عنوان بهترین روش‌های درمان فلج اطفال در هر یک از مراحل این بیماری در نظر گرفته می‌شوند:

• در مرحله شروع علائم، فرد مبتلا باید استراحت کند. همچنین با توجه به صلاح‌دید پزشک می‌توان برای کاهش علائمی همچون تب، سردرد، گلودرد، کمردرد و گردن‌درد از داروهای مسکن استفاده شود. در این مرحله به بیماران توصیه می‌شود که برای کاهش و رفع درد و گرفتگی عضلات از حوله گرم و پد حرارتی استفاده کنند.
• اگر بیمار در مرحله بروز بیشترین علائم فلج اطفال یعنی اختلالات تنفسی باشد، دستگاه تنفس مصنوعی جهت بهبود وضعیت تنفس وی مورد استفاده قرار می‌گیرد. همچنین به منظور پیشگیری از جمع شدن عضلات و کج شدن اندام‌ها، استفاده از وسایل کمکی مانند بریس تجویز می‌شود.
• در مرحله بهبود، فرد مبتلا باید چندین جلسه فیزیوتراپی انجام دهد تا با انجام حرکات ورزشی بتواند به حداکثر توانایی عضلانی خود دست یابد.
• اگر فرد در مرحله آخر بیماری قرار داشته باشد، پزشک معالج استفاده از وسایل کمکی خارجی یا جراحی را پیشنهاد می‌کند.

خطرات فلج اطفال

فلج اطفال می‌تواند مشکلات طولانی مدت یا دائمی را برای فرد مبتلا به وجود آورد. از ناگوارترین خطرات فلج اطفال حاد می‌توانیم به فلج دائمی یا موقتی ماهیچه‌ها، تغییر شکل استخوان‌ها و حتی فوت بیمار اشاره کنیم. از طرفی دیگر، افراد مبتلا به فلج اطفال خفیف با مشکلاتی مواجه می‌شوند که به درمان و حمایت طولانی مدت احتیاج دارند. خطرات نوع خفیف این بیماری شامل ضعف عضلانی، مشکلات مفصلی و اختلالات بلع است.

سایر خطرات ابتلا به بیماری فلج اطفال شامل موارد زیر است:

• مشکلات تنفسی و ریوی به دلیل التهاب ریه و مسدود شدن شریان‌ها
• نارسایی سمت راست قلب به دلیل افزایش فشار خون
• التهاب عضله قلب
• مشکلات دفع و عدم عملکرد صحیح روده
• عفونت مجاری ادراری
• بدشکل شدن مفصل ران و قوزک
• کوتاهی پا

پیشگیری از ابتلا به فلج اطفال

بهترین روش پیشگیری از ابتلا به فلج اطفال، رعایت بهداشت و استفاده از واکسن فلج اطفال است. در حال حاضر، دو نوع واکسن فلج اطفال در دسترس و قابل استفاده است.

واکسن فلج اطفال تزریقی

واکسن فلج اطفال تزریقی (IPV) دارای ویروس غیر فعال‌شده (کشته شده) فلج اطفال است. به همین دلیل در فلج اطفال تزریقی احتمال ابتلا به ویروس از طریق محیط یا از ویروس موجود در واکسن نزدیک به صفر است. این نوع واکسن فلج اطفال در پا یا بازو و در ۴ نوبت مشخص به کودکان تزریق می‌شود. اولین و دومین نوبت تزریق واکسن فلج اطفال به ترتیب در ۲ ماهگی و ۴ ماهگی نوزاد و نوبت سوم تزریق واکسن غیرفعال در ۶ تا ۱۸ ماهگی کودک است. بهترین زمان برای تزریق نوبت چهارم واکسن فلج اطفال تزریقی بین ۴ تا ۶ سالگی است.

واکسن فلج اطفال خوراکی

واکسن فلج اطفال خوراکی (OPV) یا همان قطره فلج اطفال حاوی ویروس زنده اما ضعیف‌شده است که در ایمن‌سازی بدن در برابر ویروس فلج اطفال بسیار مفید خواهد بود. با این حال، دریافت واکسن فلج اطفال خوراکی ممکن است در برخی موارد بسیار نادر باعث فلج کودک شود. بهترین زمان برای مصرف قطره خوراکی فلج اطفال در کودکان شامل زمان تولد، ۲، ۴، ۶ و ۱۸ ماهگی و در نهایت ۶ سالگی است.

فلج اطفال در بزرگسالان

همانطور که اشاره کردیم، احتمال ابتلا به فلج اطفال در کودکان زیر ۵ سال بسیار بالا است. با این حال، بزرگسالان نیز ممکن است به این ویروس مبتلا شوند. بزرگسالانی که واکسن این بیماری را تزریق نکرده‌اند، اگر در معرض خطر ابتلا به ویروس فلج اطفال قرار گیرند، ممکن است درگیر این بیماری شوند.

ویروس فلج اطفال در گلوی فرد مبتلا وجود دارد. بنابراین، اگر این فرد دچار عطسه و سرفه شود یا با فردی تماس دهانی داشته باشد، این ویروس به فرد سالم منتقل خواهد شد. قدرت انتقال ویروس فلج اطفال چنان بالا است که حتی می‌تواند از طریق مدفوع فرد بزرگسال نیز منتقل شود.

فلج اطفال در بزرگسالان در ابتدا دارای علائم مشخصی نیست. اما از روز ۴ تا ۳۵ با علائمی از جمله تب، گردن درد، سرگیجه، سردرد، استفراغ و درد عضلانی همراه خواهد بود. به یاد داشته باشید که واکسینه شدن در سنین کودکی از ابتلا به فلج اطفال در بزرگسالی جلوگیری می‌کند.

عوامل خطرساز ابتلا به فلج اطفال در بزرگسالان

قرار گرفتن در برخی موقعیت‌ها خطر ابتلا به فلج اطفال در بزرگسالان را افزایش می‌دهد. فعالیت در آزمایشگاه‌های نگه‌دارنده نمونه‌های آلوده به این ویروس، ارتباط با افراد مبتلا، سفر به کشورهای دارای بیماری فلج اطفال و غیره نمونه‌هایی از این موقعیت‌های خطرآفرین محسوب می‌شوند. معمولا به افرادی که در چنین موقعیتی قرار می‌گیرند، توصیه می‌شود که یک نوبت تقویتی واکسن فلج اطفال تزریق کنند. از دیگر عوامل خطرساز در ابتلا به بیماری فلج اطفال می‌توانیم به موارد زیر اشاره کنیم:

• عدم تزریق واکسن فلج اطفال در کودکی
• مراقبت از افراد مبتلا به ویروس فلج اطفال
• برداشتن یا جراحی لوزه‌ها؛ وجود لوزه‌ها موجب تقویت ايمني مخاطی در سیستم گوارشي و تنفسی می‌شود. جراحی یا برداشتن لوزه‌ها، میزان تاثیر واكسن فلج اطفال را تا حد زیادی کاهش می‌دهد.
• ضعیف بودن سیستم ایمنی
• ابتلا به بیماری‌های خود ایمنی

 پیشگیری از ابتلا به فلج اطفال در بزرگسالان

به بزرگسالانی که در کودکی به صورت کامل و صحیح در مقابل ویروس فلج اطفال واکسینه نشده‌‌اند، پیشنهاد می‌شود که حتما ۳ نوبت واکسن فلج اطفال غیرفعال تزریق کنند. خوشبختانه، افراد بزرگسال در چنین شرایطی می‌توانند نوبت اول تزریق واکسن را در هر زمانی انجام دهند. نوبت دوم تزریق نیز باید ۳۰ تا ۶۰ روز پس از نوبت اول انجام شود. نوبت سوم نیز باید بین ۶ ماه تا یک سال بعد از نوبت دوم تزریق شود. به خاطر داشته باشید که اگر افراد نوبت اول یا دوم واکسن را در گذشته تزریق کرده‌ باشند، لازم است نوبت آخر را هرچه سریع‌تر تزریق کنند.

شیوع فلج اطفال در ایران و جهان

به دلیل واکسینه شدن کودکان و بزرگسالان، میزان ابتلا کودکان و بزرگسالان به فلج اطفال در ایران و جهان به طور قابل توجهی کاهش یافته است. به طوری که در سال ۲۰۱۸ تنها ۳ کشور با این بیماری درگیر بودند و در سراسر جهان نیز تنها ۲۹ نفر به این بیماری مبتلا شدند.

خوشبختانه در کشور ایران نیز فلج اطفال ریشه‌کن شده است، اما به دلیل اینکه بیماری فلج اطفال همچنان در دو کشور همسایه یعنی پاکستان و افغانستان وجود دارد، ممکن است برخی از استان‌های مرزی در معرض خطر ابتلا به این بیماری قرار داشته باشند. به این نکته نیز توجه داشته باشید که به دلیل رفت و آمد مکرر اتباع این کشورها به ایران، وزارت بهداشت سالانه برای واکسیناسیون فلج اطفال کودکان زیر ۵ سال اتباع خارجی، کمپین‌های مختلفی را برگزار می‌کند. نتیجه راه‌اندازی این کمپین‌ها نیز واکسیناسیون حداقل یک میلیون اتباع خارجی است.

نتیجه گیری

فلج اطفال یا پولیومیلیت یک بیماری واگیردار است که بر عصب نخاع، سیستم گوارشی و دستگاه تنفسی تاثیر می‌گذارد. علائم این بیماری معمولا پنهان است و با توجه به شدت آن علائم متفاوتی به همراه دارد. این ویروس از طریق عطسه، سرفه، مدفوع، خون و به طور کلی تماس با فرد بیمار به افراد دیگر منتقل می‌شود. پس از ورود ویروس فلج اطفال به بدن افراد، این ویروس در حلق و سیستم گوارش آنها تکثیر شده و سپس از طریق جریان خون وارد تمام بدن می‌شود. اگرچه روش مشخصی برای درمان کامل بیماری فلج اطفال در کودکان و بزرگسالان وجود ندارد، اما با تشخیص به موقع و انجام برخی اقدامات کمکی می‌توان علائم و عوارض این بیماری را کاهش داد. در صورت مشاهده هرگونه علائم این بیماری بهتر است در اسرع وقت به کلینیک ارتوپدی کودکان ارتوکیدز مراجعه کنید. جهت رزرو نوبت و کسب اطلاعات بیشتر با ما تماس بگیرید.

سوالات متداول

چه افرادی ممکن است به فلج اطفال مبتلا شوند؟

بیماری پولیومیلیت علاوه بر کودکان زیر ۵ سال ممکن است نوجوانان و بزرگسالان را نیز مبتلا کند.

آیا فلج اطفال ریشه‌کن شده است؟

خوشبختانه ویروس فلج اطفال در اکثر کشورهای جهان از جمله ایران ریشه‌کن شده است و تنها در برخی از کشورها مانند افغانستان و پاکستان وجود دارد.

آیا با توجه به ریشه‌کن شدن فلج اطفال، امکان ابتلا به این ویروس وجود دارد؟

بله. اگرچه بیماری فلج اطفال در ایران و اکثر کشورهای جهان ریشه‌کن شده است، اما این بیماری در برخی از کشورها وجود دارد. علاوه بر این، به دلیل مسری بودن بیماری فلج اطفال، در صورت تماس با افراد مبتلا یا قرار گرفتن در محیط‌های آلوده، ویروس به سرعت انتقال می‌یابد.

آیا فلج اطفال از پدر و مادری که در گذشته به فلج اطفال مبتلا بودند به فرزند منتقل می‌شود؟

فلج اطفال یک بیماری اکتسابی است نه وراثتی. بنابراین، پدر و مادری که در گذشته به این بیماری مبتلا شده‌اند، اين ویروس را به فرزند خود منتقل نخواهند كرد.

تزریق واکسن فلج اطفال برای چه کودکانی مناسب نیست؟

کودکانی که به نوبت قبلی واکسن حساسیت داشته‌اند یا واکنش شدیدی نشان داده‌اند و یا به آنتی‌بیوتیک‌های خاصی آلرژی دارند، نباید از این واکسن استفاده کنند.

چه افرادی در معرض خطر ابتلا به فلج اطفال قرار دارند؟

افرادی که واکسن بیماری فلج اطفال را دریافت نکرده‌اند، بیشتر در معرض ابتلا به این بیماری قرار دارند. با وجود اینکه ابتلا به بیماری فلج اطفال در هر سنی ممکن است، اما احتمال ابتلای نوزادان، کودکان، افراد مسن و زنان باردار نسبت به افراد دیگر بسیار بیشتر است.

امروزه بیماری فلج اطفال در چه کشورهایی وجود دارد؟

در حال حاضر، بیماری فلج اطفال در دو کشور افغانستان و پاکستان وجود دارد. البته باید این نکته نیز توجه داشته باشید که امکان انتقال ویروس فلج اطفال از این کشورها به کشورهای همسایه وجود دارد.

آیا اگر فردی نسبت به یک نوع ویروس فلج اطفال مصون باشد، به نوع دیگر فلج اطفال مبتلا می‌شود؟

بله. زیرا اگر فردی در برابر یک نوع ویروس فلج اطفال مصون باشد، فقط نسبت به همان نوع ویروس ایمن است و می‌تواند به ۲ نوع ویروس دیگر فلج اطفال مبتلا شود.

امید به زندگی برای افراد مبتلا به فلج اطفال چقدر است؟

خبر خوب این است که اکثر افراد مبتلا به فلج اطفال خفیف و غیر فلج‌کننده می‌توانند به زندگی خود ادامه دهند. اما تعداد کمی از افراد مبتلا به فلج اطفال حاد و فلج کننده، ممکن است به دلیل خطرات این بیماری علائم حیاتی خود را از دست بدهند.

آیا بزرگسالان نیز باید واکسن فلج اطفال تزریق کنند؟

افراد بزرگسالی که در کودکی واکسن فلج اطفال را دریافت نکرده‌اند یا به درستی واکسینه نشده‌اند، باید واکسن تزریقی فلج اطفال را دریافت کنند. همچنین بزرگسالانی که در کودکی واکسینه شده‌اند اما همچنان در معرض ابتلا به ویروس فلج اطفال قرار دارند نیز باید واکسن تقویت‌کننده دریافت نمایند.

آیا افرادی که در گذشته دچار فلج اطفال شده‌اند، ممکن است دوباره به این ویروس مبتلا شوند؟

بله. بیماری فلج اطفال حتی ممکن است پس از بهبودی کامل، مجددا عود کند. بروز دوباره این بیماری ممکن است از ۱۵ تا ۴۰ سال پس از ابتلا به فلج اطفال رخ دهد. این اتفاق، سندرم پس از فلج اطفال نام دارد.

آیا سندرم پس از فلج اطفال، درصد شیوع بالایی دارد؟

سندرم پس از فلج اطفال معمولا ۲۰ تا ۴۰ درصد از افرادی که قبلا به فلج اطفال مبتلا شده‌اند را درگیر می‌کند. علائم این سندرم مشابه علائم فلج اطفال است، اما در عضلاتی که پیش‌تر درگیر شده بودند، به صورت شدیدتر بروز پیدا می‌کند.

آیا سندرم پس از فلج اطفال، مسری است؟

خیر، سندرم پس از فلج اطفال، مسری نیست و تنها افرادی که در گذشته دچار فلج اطفال شده‌اند، ممکن است به آن مبتلا شوند.