جمجمه نوزاد تا مدتی بعد از تولد نرم و انعطافپذیر است، این انعطافپذیری هم به زایمان راحتتر کمک میکند و هم شرایط را برای رشد مغز فراهم میآورد. در برخی نوزادان به دلیل شرایطی مانند موقعیت قرارگیریِ سر در هنگام خواب، فشارِ بیش از حد به یک ناحیه از سر وارد میشود و به دلیل انعطافپذیری جمجمه، این فشارها باعث صاف شدن پشت یا کنار سر میشود که به این ناهنجاری، پلاژیوسفالی یا صافی سر نوزاد میگویند. پلاژیوسفالی ناهنجاری نسبتاً شایعی است و تقریباً نیمی از نوزادان، حداقل با درجاتِ خفیفِ این ناهنجاری مواجه میشوند. این ناهنجاری خطری برای رشد مغز محسوب نمیشود و آسیبی به آن وارد نمیکند. شکل جمجمه معمولاً با تغییر وضعیت نوزاد هنگام خوابیدن و قرارگیری روی زمین و همچنین تغییر در شرایط نگهداری، با رشد نوزاد اصلاح میشود و برای درمان نیازی به جراحی یا درمانهای تهاجمی ندارد.
پلاژیوسفالی یا صافی سر نوزاد چیست؟
صافی سر نوزاد یا پلاژیوسفالی موضعی (Positional plagiocephaly) یک ناهنجاری اکتسابی است که در آن سر نوزاد در یکی از طرفین یا پشت سر، صاف به نظر میرسد. این صافی باعث میشود سر نوزاد غیرطبیعی و نامتقارن به نظر برسد. میزان شیوع پلاژیوسفالی در میان نوزادان حدود ۴۶.۶ درصد است (منبع)، یعنی تقریباً از هر ۲ نوزاد، یکی به این ناهنجاری دچار میشود. پلاژیوسفالی موضعی به ندرت باعث ایجاد مشکل میشود و در بسیاری از موارد با بزرگتر شدن نوزاد، تغییر وضعیت خوابیدن نوزاد و استفاده از کلاههای اصلاح و فرمدهی جمجمه، بدون نیاز به اقدامات تهاجمی، اصلاح میشود. برخلاف کرانیوسینوستوز (Craniosynostosis) یا بدشکلی سر نوزاد که یک اختلال مادرزادی است، پلاژیوسفالی اکتسابی است و بر اثر عوامل محیطی رخ میدهد.
علائم پلاژیوسفالی در نوزادان شامل موارد زیر میشود:
- مشاهده ناحیه صاف در جلو، طرفین یا پشت سر نوزاد
- کجشدن سر به یک سمت و قرارگرفتن سر و گردن در موقعیت غیرطبیعی
- عدم تقارن گوشها (بالا یا پایینتر بودن یک گوش نسبت به گوش دیگر)
- ریزش موی سر نوزاد در یک قسمت سر
معمولاً تشخیص این ناهنجاری با مشاهده علائم آن توسط والدین و در هفتههای ششم تا هشتم پس از تولد قابل انجام است. پزشک هم میتواند با معاینه بصری و مشاهده نواحی صاف روی سر نوزاد، پلاژیوسفالی را تشخیص دهد. معمولاً برای تشخیص پلاژیوسفالی نیازی به آزمایش و تصویربرداری اشعه ایکس یا سیتیاسکن نیست (سیتیاسکن و اشعه ایکس صرفاً زمانی مطرح میشوند که پزشک مشکوک به کرانیوسینوستوز یا بدشکلی مادرزادی باشد). بعد از تشخیص پزشک و تأیید پلاژیوسفالی در نوزاد، اقدامات و توصیههای لازم برای شروع درمان توسط پزشک به والدین نوزاد انجام میشود.
پلاژیوسفالی به چه علت ایجاد میشود؟
علت اصلی به وجود آمدن این ناهنجاری در نوزادان این است که سر نوزادان به دلیل نرم بودن، نسبت به ماندن طولانیمدت در یک وضعیت خاص آسیبپذیر است و تغییر شکل میدهد. از آنجا که نوزادان ساعات زیادی در طول روز میخوابند، هنگامیکه سر نوزاد در زمان خوابیدن به مدت طولانی روی یک سطح صاف مانند بالش، گهواره، کالسکه و … باقی میماند، تغییر شکل میدهد و با توجه به نحوه خوابیدن نوزاد، در قسمت پشت سر یا طرفین سر، صاف میشود.
از طرفی نوزادان نارس نسبت به نوزادان عادی بیشتر مستعد دچار شدن به صافی سر هستند، زیرا جمجمه نرمتری دارند. از آنجا که این نوزادان باید بعد از تولد مدتی در دستگاه باشند و وسایل پزشکی به آنها متصل است، زمان زیادی را در یک موقعیت ثابت و بدون جابهجایی سر را میگذرانند، در نتیجه احتمال ایجاد پلاژیوسفالی در آنها افزایش مییابد.
عامل دیگر ایجاد کننده پلاژیوسفالی، ناهنجاری تورتیکولی یا کجی گردن است. نوزاد دارای تورتیکولی نمیتواند گردن خود را به سمت یکی از شانهها بچرخاند و همین باعث میشود به طور مدارم گردن خود را در موقعیتی ثابت نگه دارد. استمرار این وضعیت شرایط را برای ایجاد پلاژیوسفالی هموار میکند.
آیا صافی سر نوزاد خطرناک است؟
به طور کلی و در اغلب موارد صافی سر خطرناک نیست به این علت که اخلالی در روند رشد مغز ذهنی و مغز نوزاد ایجاد نمیکند و تأثیرگذاری آن بیشتر در ظاهر جمجمه است. والدین در صورت مشاهده صافی سر فرزند خود میتوانند با اقداماتی نظیر تغییر حالت خوابیدن نوزاد، به روند بهبودی سرعت ببخشند. با گذشت زمان و رشد نوزاد، او زمان بیشتری را در حالتهای نشسته، ایستاده و چهار دست و پا رفتن میگذراند و همین مسئله باعث اصلاح وضعیت صافی سر و تغییر حالت سر به وضعیت نرمال میشود.
اگر با وجود تغییر در حالت خوابیدن نوزاد، بهبودی در شکل ظاهری سر ایجاد نشد یا در صورت مشاهده عدم توانایی نوزاد در چرخاندن سر به یک سمت، حتماً به یک متخصص ارتوپد کودکان مراجعه کنید و شرایط را با او در میان بگذارید.
صافی سر نوزاد در ارتوکیدز چگونه درمان میشود؟
بعد از تشخیص این ناهنجاری، معمولاً ابتدا با ارائه راهکارهایی مانند تغییر موقعیت سر نوزاد هنگام به پشت خوابیدن و دراز کشیدن، به اصلاح وضعیت سر کمک میشود. باید توجه داشت که تغییرات ظاهری ناشی از این ناهنجاری در شکل سر نوزاد هم به مرور با رشد جمجمه نوزاد، معمولاً به صورت طبیعی و خودبهخود اصلاح میشود و جای نگرانی برای والدین وجود ندارد.
در صورتی که با تغییر وضعیت در شرایط نگهداری نوزاد، ناهنجاری برطرف نشد، استفاده از کلاه اصلاح و فرمدهی برای درمان مؤثرتر توصیه میشود. اگر دلیل ایجاد پلاژیوسفالی، تورتیکولی یا کجی گردن باشد، میتوان از فیزیوتراپی برای تقویت عضلات گردن استفاده کرد. در ادامه به بررسی راهکارهای کمک کننده به درمان و بهبودی نوزادان دارای پلاژیوسفالی میپردازیم:
نظارت
بعد از تشخیص پلاژیوسفالی، معمولاً پزشک در اولین اقدام، در مورد شرایط درست نگهداری نوزاد به والدین توضیحاتی میدهد و بعد از آن مدتی نوزاد با مراجعات مستمر تحت نظارت متخصص قرار میگیرد و پیشرفت این ناهنجاری رصد خواهد شد. در این مدت انتظار میرود بدون استفاده از کلاه و صرفاً با تغییر وضعیت نگهداری و خوابیدن نوزاد، صافی سر درمان شود.
این شرایط نیازمند نظارت والدین بر وضعیت قرارگرفتن سر نوزاد هنگام خواب روی بالش، درون کالسکه و … است. والدین باید شرایطی ایجاد کنند تا از ماندن طولانی مدت سر نوزاد در یک موقعیت خاص جلوگیری شود. همچنین آنها باید از توانایی نوزاد برای چرخاندن گردن در زوایای مختلف اطمینان حاصل کنند تا از عدم دچار شدن نوزاد به تورتیکولی یا کجی گردن مطمئن شوند.
آموزش والدین
مراقبت از نوزادان در هفتههای اول زندگی آنها کاری بسیار حساس و سخت است و والدین برای این کار نیاز به آموزش و آگاهی دارند. والدین باید بدانند با انجام مراقبتهایی خاص در هنگام خواباندن یا حمل کردن نوزاد میتوانند به اصلاح وضعیت او کمک کنند. روشهای زیر از جمله اقداماتی هستند که والدین باید به یاد داشته باشند:
نحوه صحیح خواباندن کودک
بهترین شیوه برای خواباندن کودک، خواباندن به پشت است، با این توضیح که باید موقعیت سر نوزاد توسط والدین چندین بار در طول خواب نوزاد عوض شود تا از ایجاد فشار به یک ناحیه از سر جلوگیری شود. همچنین میتوان جهت و موقعیت تخت نوزاد را مرتباً تغییر داد یا با آویزان کردن اسباببازیهای نوزاد در محلهای مختلف بالای سر او، توجه او را جلب کرد تا برای دیدن آنها موقعیت سر خود را مرتباً تغییر دهد. این کارها از ثابت ماندن سر نوزاد در یک موقعیت خاص جلوگیری میکند.
قرار دادن نوزاد در حالت درازکش روی شکم
یکی از تمرینهای مفید برای اصلاح پلاژیوسفالی، قرار دادن نوزاد به صورت درازکش روی شکم، در زمان بیداری است. با این کار نوزاد سر خود را همیشه بالا نگه میدارد و باعث اصلاح پلاژیوسفالی و همچنین تقویت عضلات گردن و بازوهای نوزاد نیز میشود. این موضوع کمک میکند تا قدرت و مهارتهای حرکتی نوازد نیز افزایش پیدا کند. توجه کنید که در هنگام انجام این کار نوزاد باید به طور کامل تحت نظارت شما باشد.
در آغوش گرفتن نوزاد
والدین بهتر است در مواقع بیدار بودن کودک، زمان بیشتری او را در آغوش بگیرند، زیرا در این حالت کمترین فشار به سر نوزاد وارد میشود. استفاده از کریر، بندهای مخصوص و آغوشی برای حمل نوزاد به جای استفاده از کالسکه، راهکار مناسب دیگری برای کاهش فشار وارد شده به سر نوزاد و اصلاح پلاژیوسفالی است.
فیزیوتراپی
درمان فیزیوتراپی بیشتر برای آندسته از نوزادانی مورد استفاده قرار میگیرد که مبتلا به ناهنجاری تورتیکولی یا کجی گردن هستند. این نوزادان از آنجا که نمیتوانند گردن خود را به درستی حرکت دهند، به عنوان بخشی از روند درمان، نیاز به انجام فیزیوتراپی برای تقویت عضلات گردن دارند. طبق تحقیقات انجام شده، فیزیوتراپی بیشترین تأثیر را روی نوزادان ۲ تا ۸ ماهه دارد (منبع). با انجام فیزیوتراپی و تقویت عضلات گردن، این امکان برای نوزاد فراهم میشود که موقعیت سر خود را تغییر دهد و در نتیجه از ایجاد فشار مستمر به یک قسمت از سر جلوگیری شود.
کلاه اصلاح و فرمدهی جمجمه
استفاده از کلاه اصلاح و فرمدهی جمجمه راهکاری است برای نوزادان ۶ ماهه و بزرگتر که تغییر نحوه خوابیدن، بهبودی مورد نظر را در آنها ایجاد نکرده است. در این روش با استفاده از کلاه فرمدهی، رشد جمجمه ساماندهی و جهتدهی میشود و ناهنجاریها و صافیهای به وجود آمده در نواحی مختلف، به مرور برطرف شده و در نهایت جمجمه شکل طبیعی به خود میگیرد.
این کلاهها در داخل، نرم و از جنس فوم بوده و در قسمت بیرونی، سخت هستند. این کلاههای اصلاحی با اندازهگیری دقیق سر نوزاد و به طور اختصاصی برای هر نوزاد ساخته میشوند. با رشد جمجمه، کلاه با ایجاد فضایی گرد و متناسب، همزمان با رشد، شرایط را برای رشد جمجمه در نواحی صاف فراهم میکند تا در نهایت سر نوزاد حالت گرد و طبیعی به خود بگیرد.
روند اصلاح شکل سر نوزاد با استفاده از کلاه در تصویر بالا نشان داده شده است، که شامل مراحل زیر میشود:
- در مرحله ۱: سر نوزاد قبل از شروع روند درمان نشان داده شده است.
- در مرحله ۲: موقعیت کلاه فرمدهی نسبت به سر و تفاوت شکل سر با شکل طبیعی که باید داشته باشد مشخص شده است.
- در مرحله ۳: سر نوزاد هنگام رشد و با استفاده از کلاه اصلاح، به شکل طبیعی و حالت نرمال رسیده است.
- در مرحله ۴: تصویر سر نوزاد بعد از انجام پروسه درمان با استفاده از کلاه اصلاح را نشان میدهد.
پیشگیری
برای پیشگیری از پلاژیوسفالی کافی است از ثابت ماندن موقعیت سر نوزاد به طور مستمر جلوگیری کرد، به همین دلیل روشهای پیشگیری مشابه برخی روشهای درمانی این ناهنجاری است. این روشهای پیشگیری به طور خلاصه عبارتاند از:
- همیشه نوزاد خود را به پشت بخوابانید. این روش بهترین و ایمنترین روش خواباندن نوزادان است. اما به یاد داشته باشید باید هر از چند گاهی در هنگام خواب نوزاد، موقعیت سر او را تغییر دهید تا فشار ممتد به یک ناحیه از سر وارد نشود.
- وقتی نوزاد بیدار است، سعی کنید بیشتر او را در آغوش بگیرید یا راهی پیدا کنید او را در حالت درازکش روی شکم قرار دهید و او را سرگرم کنید. هرچقدر نوزاد شما در موقع بیداری زمان کمتری به حالت درازکش به پشت بماند، بهتر است.
- سعی کنید هنگام حمل کردن نوزاد، بازی کردن با او و موقعیتهای مختلف دیگر، در وضعیت قرارگیری سر او تنوع ایجاد شود و زمان زیادی در یک وضعیت باقی نماند.
سوالات متداول
اگر صافی سر نوزاد یا پلاژیوسفالی درمان نشود چه عوارضی به دنبال خواهد داشت؟
از آنجا که معمولاً پلاژیوسفالی در روند رشد مغز اخلالی ایجاد نمیکند، عوارض ناشی از درمان نشدن آن بیشتر مرتبط با ظاهر فرد است. ممکن است صافی سر و نامتقارن بودن جمجمه در آینده تأثیرات روانی منفی بر فرد بگذارد و باعث کاهش اعتمادبهنفس و اثرات منفی اینچنینی شود.
آیا ۶ ماهگی برای درمان صافی سر نوزاد یا پلاژیوسفالی خیلی دیر است؟
برای درمان پلاژیوسفالی هرچه زودتر اقدام شود، نتایج بهتری حاصل میشود. بهترین زمان برای درمان بین ۳ تا ۶ ماهگی است. اما بعد از ۶ ماهگی هم میتوان درمان را انجام داد، هرچند روشهای درمان محدودتر هستند.
سرصافی نوزاد در چه سنی به طور کامل اصلاح میشود؟
درصورتیکه درمان به موقع آغاز شود و والدین تحت نظارت پزشک به طور منظم پیگیر روند درمان باشند تا سن ۲ سالگی بهبودی کامل حاصل میشود.
آیا برای درمان پلاژیوسفالی همیشه به کلاه فرمدهی و اصلاح نیاز است؟
خیر، موارد خفیف پلاژیوسفالی بدون نیاز به کلاه اصلاح و با تغییر وضعیت و شرایط نگهداری نوزاد امکان اصلاح دارد.
آیا سندرم صافی سر نوزاد بر ظاهر صورت هم تأثیر میگذارد؟
پلاژیوسفالی اگر درمان نشود ممکن است باعث رشد نامتوازن و نامتقارن صورت و سر شود.
آیا پلاژیوسفالی در بزرگسالی قابل درمان است؟
روشهای درمانی متداول که برای نوزادان استفاده میشود (مانند کلاه فرمدهی یا اصلاح) در بزرگسالان هیچ کاربردی ندارد. در بزرگسالان میتوان عوارضی مانند شکل نامتقارن سر را با جراحی زیبایی جمجمه، کاهش داد.
چند ساعت در روز باید از کلاه اصلاح جمجمه استفاده کرد؟
در طول دوره درمان با کلاه اصلاح جمجمه، باید روزانه بین ۲۲ تا ۲۳ ساعت از کلاه فرمدهی یا اصلاح استفاده کرد.
تا چه سنی میتوان از کلاه اصلاح جمجمه برای درمان صافی سر استفاده کرد؟
تا ۱۴ ماهگی. بعد از آن در صورت باقیماندن عوارض ناشی از تغییر شکل جمجمه، درمان فقط با جراحی امکانپذیر است.
آیا ممکن است بعد از استفاده از کلاه، نوزاد مجدداً دچار پلاژیوسفالی شود؟
کمتر از ۱ درصد احتمال دارد که سر کودک به شکل قبل از درمان برگردد. در زمان تکمیل درمان، استخوانهای جمجمه نوزاد معمولاً سخت شده و به هم جوش میخورند و احتمال بازگشت سرصافی را تا حد بسیار زیادی کاهش میدهند.
عوارض احتمالی استفاده از کلاه اصلاح صافی سر چیست؟
اگر از کلاه اصلاح فرم سر استانداردی که زیر نظر متخصص و متناسب با شکل سر نوزاد تهیه شده است استفاده شود، عوارض جانبی به همراه نخواهد داشت. اما استفاده از کلاه غیراستاندارد و نامتناسب، عوارضی چون بدشکلی بیشتر سر، سوزش و آسیب به پوست سر نوزاد را به همراه خواهد داشت.
آیا سرصافی یا پلاژیوسفالی بر بینایی هم تأثیر میگذارد؟
پلاژیوسفالی شدید و تغییر شکل زیاد سر نوزاد میتواند باعث عدم تقارن چشمها یا حتی آستیگماتیسم نیز شود.
آیا استفاده از بالشهای فرمدهی سر نوزاد به درمان صافی سر یا پلاژیوسفالی کمک میکند؟
طبق اعلام سازمان غذا و داروی آمریکا، بالشهای شکلدهنده سر نوزاد برای پیشگیری یا درمان سندرم سر صاف یا سایر ناهنجاریها ممکن است ایمن یا مؤثر نباشند (منبع).
