فرو رفتگی قفسه سینه: درمان های جراحی و بدون جراحی

فرورفتگی قفسه سینه (Pectus Excavatum) از شایع‌ترین اختلالات مادرزادی قفسه سینه است. این مشکل از بدو تولد وجود دارد و با افزایش سن شدت می‌گیرد. ممکن است فرورفتگی قفسه سینه با شدت‌‌های مختلفی بروز کند؛ در صورتی که این عارضه خفیف باشد معمولا نیازی به درمان جدی ندارد؛ اما در صورتی که فرورفتگی متوسط یا شدید باشد، باید برای درمان اقدام کرد. در موارد شدید، ممکن است فرورفتگی قفسه سینه باعث ایجاد مشکلات قلبی و ریوی شود بنابراین درمان و کنترل سریع این عارضه بسیار مهم است.

با توجه به شدت فرورفتگی و وضعیت بیمار روش‌های مختلفی برای درمان فرورفتگی قفسه سینه وجود دارد. ممکن است روش‌های درمان غیر‌تهاجمی باشند، مثل استفاده از وکیوم بل‌ها یا اینکه به روش‌های درمانی تهاجمی‌تری مثل جراحی نیاز باشد.

فرورفتگی قفسه سینه چیست؟

فرورفتگی قفسه سینه یا قفسه سینه قیفی شکل، رایج‌ترین ناهنجاری مادرزادی در ناحیه قفسه سینه است و  معمولا در پسران، بیشتر از دختران بروز می‌کند.

در این عارضه به دلیل رشد بیش از حد بافت پیوندی در محل دنده‌های ۳ تا ۷، به استخوان جناق سینه فشار وارد شده و منجر به فرورفتگی و تغییر شکل قفسه سینه می‌شود. ممکن است تغییر شکل و فرورفتگی قفسه سینه متقارن باشد؛ اما در اکثر موارد گودی و فرو رفتگی قفسه سینه نامتقارن می‌باشد.

فرورفتگی قفسه سینه بسته به شدت عارضه، ممکن است در بدو تولد یا حتی در سنین بالاتر تشخیص داده شود. فرورفتگی قفسه سینه با افزایش سن کودک تشدید شده و در سنین بلوغ به اوج خود می‌رسد؛ در نتیجه اگر عارضه در ابتدا خفیف باشد ممکن است تا اوایل دوران نوجوانی به خوبی قابل تشخیص نباشد.

شدت فرورفتگی قفسه سینه

در عارضه قفسه سینه قیفی شکل شدت فرورفتگی سینه بسیار حائز اهمیت است؛ زیرا شدت فرورفتگی تعیین کننده نوع و میزان مشکلاتی‌ است که ممکن است برای بیمار ایجاد شود.

منظور از شدت فرورفتگی در واقع، میزان تغییر شکل دنده‌ها و میزان جا به جایی جناق سینه به سمت ستون فقرات است. البته در بعضی از موارد فرورفتگی قفسه سینه متقارن نیست  و در این حالت میزان اختلاف سطح سمت چپ و راست قفسه سینه هم باید در نظر گرفته شود.

به طور کلی هر چه اختلاف سطح سمت چپ و راست قفسه سینه بیشتر باشد و جناق سینه به ستون فقرات نزدیک‌تر شده باشد؛ عارضه شدید‌تر است. بر این اساس فرورفتگی قفسه سینه به سه دسته خفیف، متوسط و شدید تقسیم می‌شوند.

شدت فرورفتگی قفسه سینه معمولا با معاینه ساده قابل تشخیص است، اما گاهی ممکن است برای تشخیص دقیق‌تر به انجام تصویربرداری و اندازه‌گیری شاخص هالر نیاز باشد.

شدت فرورفتگی قفسه سینه معمولا ثابت نمی‌ماند و با افزایش سن بیشتر می‌شود در نتیجه بهتر است بعد از تشخیص، مطابق با نظر پزشک اقدامات لازم برای درمان یا جلوگیری از افزایش شدت فرورفتگی را آغاز کنید. البته در موارد خفیف ممکن است نیازی به درمان وجود نداشته باشد و صرفا زیر نظر گرفتن وضعیت قفسه سینه کفایت کند؛ اما در صورتی که فرورفتگی متوسط یا شدید باشد؛ باید برای جلوگیری از عوارض و مشکلات بعدی، درمان صورت بگیرد.

فرورفتگی قفسه سینه چگونه تشخیص داده می‌شود؟

فرورفتگی قفسه سینه معمولا با معاینه فیزیکی توسط پزشک تشخیص داده می‌شود؛ اما برای بررسی دقیق‌تر وضعیت قلب و ریه معمولا به آزمایشات دیگری هم نیاز است. این آزمایشات عبارتند از:

• تصویربرداری با اشعه ایکس از قفسه سینه
• اکوکاردیوگرافی (تصویربرداری از قلب با استفاده از امواج صوتی)
• الکتروکاردیوگرافی (تست نوار قلب)
• تست عملکرد ریه (به منظور بررسی حجم ریه)
• تست ورزش (به منظور بررسی عملکرد قلب و ریه)
• تصویربرداری رزونانس مغناطیسی MRI (به منظور بررسی وضعیت قرارگیری قلب و ریه‌ها)
• توموگرافی کامپیوتری CT
• بررسی شاخص هالر (این تست برای بررسی شدت فرورفتگی قفسه سینه به کار برده می‌شود. در این تست نسبت عرض داخلی قفسه سینه به فاصله ستون فقرات تا جناق سینه بررسی محاسبه می‌شود. اگر این نسبت ۳/۵ یا بیشتر باشد بیماری شدید بوده و نسبت ۲/۵ طبیعی درنظر گرفته می‌شود.)

علائم و عوارض فرورفتگی قفسه سینه

مشخص‌ترین علامت فرورفتگی قفسه سینه، وجود یک گودی در محل جناق سینه است. ممکن است این گودی در بدو تولد بسیار ناچیز باشد و بعدا با افزایش سن، عمیق‌تر شود یا اینکه از ابتدا به صورت یک فرورفتگی نسبتا عمیق دیده شود.

فرورفتگی قفسه سینه در موارد خفیف، فقط باعث ایجاد یک گودی کم عمق در محل جناق سینه می‌شود وخطری ندارد، اما در موارد شدید بیماری، فرورفتگی ایجاد شده بسیار عمیق است؛ در نتیجه باعث کاهش فضا و حجم قفسه سینه می‌شود و می‌تواند به مشکلات زیر منجر شود:

علل ایجاد فرورفتگی قفسه سینه

علت اصلی فرورفتگی قفسه سینه همچنان ناشناخته است؛ اما چند فرضیه درباره علت ایجاد این عارضه وجود دارد. این فرضیه‌ها عبارتند از:

• انعطاف‌پذیری بیش از حد یا ضعف جناق سینه
• رشد بیش از حد دنده‌ها
• رشد غیر طبیعی قفسه سینه
• درباره ژنتیکی بودن این عارضه اطلاعات زیادی در دست نیست و این بیماری به عنوان یک نقص ژنتیکی شناخته نمی‌شود؛ اما در بیش از ۴۰ درصد موارد، افراد مبتلا به فرورفتگی قفسه سینه، در خانواده درجه یک خود سابقه قفسه سینه قیفی شکل را داشته‌اند.

روش‌های درمان

از آنجایی که فرورفتگی قفسه سینه با افزایش سن شدید‌تر می‌شود و ممکن است مشکلات زیادی را برای فرد ایجاد کند؛ انتخاب بهترین و سریع‌ترین روش درمان بسیار حائز اهمیت است.

انتخاب بهترین روش درمان به شدت فرورفتگی قفسه سینه بستگی دارد، همانطور که گفته شد در موارد خفیف، ممکن است اصلا نیازی به درمان وجود نداشته باشد و معاینه مرتب توسط پزشک برای جلوگیری از پیشرفت عارضه کافی باشد؛ اما درصورتی که فرورفتگی شدید باشد باید با توجه به سن و شرایط بیمار، سریعا برای درمان اقدام کرد تا از مشکلات بعدی جلوگیری شود.

در ادامه به روش‌های درمان و کنترل فرورفتگی قفسه سینه پرداخته می‌شود:

وکیوم بل

وکیوم بل یک وسیله فنجانی شکل از جنس لاستیک نرم است که به یک پمپ دستی متصل می‌باشد.

وکیوم بل روی قفسه سینه قرار داده می‌شود و با استفاده از پمپ فشار منفی در آن ایجاد می‌شود و به وسیله مکش ایجاد شده در قفسه سینه، به مرور زمان و با استفاده مداوم فرورفتگی قفسه سینه کاهش می‌یابد. معمولا بعد از یک دوره درمان سه الی چهار ماهه، بیماران متوجه بهبود وضعیت قفسه سینه خود می‌شوند. در نهایت بعد از مدتی استفاده از این روش، قفسه سینه به تنهایی و بدون کمک دستگاه وکیوم بل، در جای طبیعی خود قرار می‌گیرد.

استفاده از وکیوم بل، یک درمان غیر تهاجمی بوده و در بلند مدت نتایج خوبی در بهبود وضعیت بیمار حاصل می‌کند.

مدت زمان استفاده از وکیوم بل به سن بیمار و نیز شدت فرورفتگی بستگی دارد.

دستگاه وکیوم بل در کلینیک‌های ارتوپدی و فیزیوتراپی موجود است؛ البته بیمار می‌تواند این دستگاه را تهیه کرده و در منزل از آن استفاده کند.

جراحی

اصلی ترین روش درمان فرورفتگی قفسه سینه جراحی است. درموارد  شدید فرورفتگی قفسه سینه، برای جلوگیری از آسیب رسیدن به قلب و ریه‌ها، جراحی الزامی است. هدف اصلی از انجام جراحی بهبود عملکرد قلب و ریه و نیز بهبود ظاهر فرد است. لازم به ذکر است که روش‌های جراحی نرخ موفقیت بالایی دارند و معمولا افراد بعد از جراحی به ظاهری طبیعی دست پیدا می‌کنند.

بهترین سن برای انجام جراحی معمولا بسته به شرایط و وضعیت بیمار، ۱۰ تا ۱۸ سال است؛ زیرا در این سنین قفسه سینه از انعطاف‌پذیری بیشتری برخوردار است.

دو روش جراحی برای درمان فرورفتگی قفسه سینه وجود دارد:

جراحی به روش ناس Nuss

این جراحی یک روش‌ درمانی کم تهاجمی محسوب می‌شود. در این روش دو برش کوچک در دو طرف قفسه سینه ایجاد شده و با کمک دوربین و ابزار جراحی مخصوص، یه قطعه فلزی قوس دار را که به طور سفارشی با توجه به شرایط بیمار طراحی شده؛ در قفسه سینه کار گذاشته می‌شود. این قطعه فلزی در جای خود محکم می‌شود و به مرور زمان باعث بهبود وضعیت جناق سینه شده و فرورفتگی قفسه سینه را کاهش می‌دهد.

با تشخیص پزشک بعد از حدود ۳ سال قطعه فلزی در طی یک جراحی سرپایی از بدن خارج می‌شود.

جراحی به روش ناس در افراد بالای ۸ سال قابل انجام است.

جراحی به روش راویچ Ravitch

جراحی راویچ یک روش تهاجمی در نظر گرفته می‌شود. در این روش یک برش نسبتا بزرگ در مرکز قفسه سینه ایجاد شده و در طی این جراحی بافت‌های پیوندی دنده که بیش از حد رشد کرده‌اند و باعث فرورفتگی قفسه سینه شده‌اند، از بدن خارج می‌شوند؛ سپس جناق سینه در محل طبیعی خود قرار داده شده و با استفاده از پیچ و سایر ابزار پزشکی در جای خود محکم می‌شود.

در آینده و پس از تثبیت وضعیت جناق سینه پیچ‌ها در طی یک جراحی سرپایی از بدن خارج می‌شوند.

این جراحی در سنین ۱۴ تا ۲۱ سال قابل انجام است.

جراحی ترکیبی

گاهی اوقات در صورتی که فرورفتگی بسیار شدید باشد؛ ممکن است انجام یکی از جراحی‌های ذکر شده، به تنهایی کافی نباشد. در این صورت لازم است که دو روش ناس و راویچ با هم ادغام شوند.

در این روش ابتدا یک برش بزرگ در وسط قفسه سینه ایجاد می‌شود و بافت‌های پیوندی که رشد بیش از حد داشته‌اند از بدن خارج می‌شوند؛ سپس جناق سینه در محل طبیعی خود قرار داده می‌شود؛ اما چون در این حالت فرورفتگی بسیار شدید است، برای محکم کردن جناق سینه در محل درست، باید مانند روش ناس از یک میله فلزی قوس دار استفاده شود.

پس در ادامه یک میله قوس دار که به طور سفارشی ساخته شده، در زیر جناق سینه قرار داده می‌شود و در آخر دنده‌ها، جناق سینه و میله فلزی، با استفاده از پیچ و سایر ابزار‌های پزشکی در محل خود محکم می‌شوند.

 فیزیوتراپی

فیزیوتراپی به تنهایی برای درمان فرورفتگی قفسه سینه کافی نیست و معمولا به عنوان یک درمان کمکی، در کنار وکیوم بل یا بعد از جراحی مورد استفاده قرار می‌گیرد.

با انجام تمرینات فیزیوتراپی مربوط به قفسه سینه، ماهیچه‌های شانه به حالت طبیعی باز می‌گردند، ماهیچه‌های قفسه سینه تقویت می‌شوند و دیافراگم که یکی از مهم‌ترین بخش‌های سیستم تنفسی است؛ انعطاف‌پذیری بیشتری پیدا می‌کند؛ در نتیجه درد و ناراحتی بیمار کاهش یافته و نیز به دلیل بهبود عملکرد دیافراگم، تنفس نیز ساده‌تر می‌شود.

لازم به ذکر است که در فرورفتگی قفسه سینه، به دلیل تحت فشار بودن قلب و ریه‌ها، به هیچ عنوان نباید به تنهایی و بدون راهنمایی فیزیوتراپیست، تمرینات را انجام داد، زیرا احتمال آسیب وجود دارد.

بریس

استفاده از بریس به عنوان یک روش درمانی برای فرورفتگی قفسه سینه در نظر گرفته نمی‌شود.

معمولا بعد از انجام جراحی، به منظور افزایش سرعت بهبودی، تثبیت بهتر دیواره قفسه سینه و حمایت از قفسه سینه از بریس استفاده می‌شود.

این بریس‌ها قفسه سینه را در وضعیت صحیح، ثابت نگه می‌دارند و با اعمال فشار یکنواخت و دائمی به پشت بدن باعث صاف شدن پشت شده که این امر موجب قرارگیری شانه‌ها در وضعیتی درست می‌شود، در نتیجه فشار کمتری به قفسه سینه وارد میگردد.

درمان‌های آینده

ممکن است در آینده با پیشرفت علم پزشکی و تکنولوژی، روش‌های جدیدی برای درمان یا بهبود ظاهر فرورفتگی قفسه سینه به وجود بیاید.

۱. تزریق فیلر یا چربی در محل فرورفتگی: یکی از روش‌هایی که به تازگی مطرح شده بهبود ظاهر قفسه سینه با تزریق فیلر یا چربی است.

این روش عارضه را درمان نمی‌کند و صرفا به بهبود ظاهر قفسه سینه در موارد خفیف کمک می‌کند.

البته هنوز تحقیقات گسترده‌ای درباره این روش صورت نگرفته و با توجه به پیچیدگی ساختار استخوان‌ها، غضروف‌ها و ماهیچه‌های قفسه سینه، ممکن است این روش چندان ایمن نباشد.

در کل تزریق چربی یا فیلر جز گزینه‌های درمانی محسوب نشده و صرفا جنبه زیبایی خواهد داشت.

۲. ساخت پروتز‌های مخصوص: یکی دیگر از روش‌های قابل بحث، ساخت پروتز‌های مخصوص با استفاده از پرینتر‌های سه بعدی است. در این روش ایمپلنت‌هایی با توجه به شرایط بیمار طراحی و ساخته می‌شوند که می‌توانند ظاهر فرد را بهبود ببخشند.

البته این روش نیز در حال طی کردن مراحل اولیه تحقیقات است و هنوز به عنوان یکی از راه‌های درمان فرورفتگی قفسه سینه، به رسمیت شناخته نمی‌شود.

مقایسه روش‌های درمان

راهکار‌هایی برای داشتن زندگی بهتر با وجود فرورفتگی قفسه سینه

1.  اگر با مشکلاتی مثل کاهش اعتماد به نفس، افسردگی و انزوا دست و پنجه نرم می‌کنید، حتما از یک روانشناس کمک بگیرید.
2.  طبق دستور پزشک به طور مرتب و در صورت نیاز وضعیت قلب و ریه‌ها را کنترل کنید تا از ایجاد مشکلات جدی جلوگیری شود.
3. دستورات پزشک مثل نحوه استفاده از بریس، وکیوم بل و… را به درستی اجرا کنید.
4. هر روز بلافاصله بعد از بیدار شدن از خواب و هر شب قبل از خواب، تمرینات فیزیوتراپی و ورزش‌های تعیین شده توسط پزشک یا فیزیوتراپیست را انجام دهید.
5.  تنفس دیافراگمی داشته باشید، زیرا این کار به بهبود عملکرد ریه‌ها کمک می‌کند.
6.  از انجام ورزش‌ها و فعالیت‌های سنگین که موجب تنگی نفس یا افزایش ضربان قلب می‌شوند؛ خودداری کنید.
7. خودتان را دوست بدارید و آگاه باشید که تفاوت ظاهری شما با سایرین به معنی بی‌ارزش بودن شما نیست.

سوالات متداول

آیا فرورفتگی قفسه سینه خطرناک است؟

در موارد خفیف خیر؛ اما اگر فرورفتگی شدید باشد ممکن است باعث ایجاد مشکلات قلبی و ریوی شود.

آیا فرورفتگی قفسه سینه خود به خود از بین می رود؟

خیر. فرورفتگی قفسه سینه خود به خود از بین نرفته و با افزایش سن شدیدتر می‌شود. البته در صورتی که این عارضه خفیف باشد و به قلب و ریه فشار وارد نکند به درمان خاصی نیاز ندارد.

در صورت عدم درمان فرورفتگی قفسه سینه فرد دچار چه مشکلاتی خواهد شد؟

فرورفتگی قفسه سینه تهدید کننده حیات نیست اما در صورت عدم درمان، فرورفتگی شدیدتر می‌شود و باعث افزایش علائمی مثل تنگی نفس، درد قفسه سینه و خستگی بیش از حد می‌شود.

اگر فرد مبتلا به فرورفتگی قفسه سینه، به جراحی قلب نیاز داشته باشد، می‌توان ترمیم قفسه سینه و جراحی قلب را به صورت همزمان انجام داد؟

بله. می‌توان جراحی قلب را به همراه جراحی ترمیم فقسه سینه انجام داد، البته این کار مستلزم هماهنگی دقیق تیم‌های پزشکی است.

آیا فرورفتگی قفسه سینه ژنتیکی است؟

شواهد دقیقی مبنی بر ژنتیکی بودن این عارضه وجود ندارد، اما در بیش از ۴۰ درصد موارد افرادی با سابقه خانوادگی فرورفتگی قفسه سینه، به این مشکل دچار می‌شوند.

آیا فرورفتگی قفسه سینه قابل پیشگیری است؟

خیر. از آنجایی که علت دقیق فرورفتگی قفسه سینه مشخص نیست، نمی‌توان از آن پیشگیری کرد.

آیا فرورفتگی قفسه سینه باعث معافیت از سربازی می‌شود؟

طبق قانون در صورتی فرورفتگی قفسه سینه خفیف باشد و باعث ایجاد مشکلات قلبی و ریوی نشود، فرد معاف از خدمات رزمی می‌شود. اما اگر فرورفتگی قفسه سینه به حدی شدید باشد که در عملکرد قلب و ریه اختلال ایجاد کند، فرد معاف دائم خواهد شد.

آیا دختران هم به فرورفتگی قفسه سینه دچار می شوند؟

بله. فرورفتگی قفسه سینه بیشتر در پسران رخ می‌دهد؛ اما ممکن است دختران نیز به آن دچار شوند.