ناهنجاری پای ضربدری در مواقعی به جراحی نیاز دارد که شدت آن زیاد باشد و برای فرد باعث محدودیت حرکتی و درد شود. با انجام این جراحی، الگوی راه رفتن فرد اصلاح خواهد شد و فرد در هنگام انجام فعالیتهای روزانه درد نخواهد داشت. ماهیت انجام این جراحی به گونهای نیست که در بلندمدت برای فرد محدودیت حرکتی قابل توجهی ایجاد کند، اما عوارض احتمالی آن مانند خشکی مفصل زانو میتوانند باعث کاهش دامنۀ حرکتی پاها شوند. بنابراین اگر چه ممکن است فرد جراحی شده نسبت به فرد سالم دامنۀ حرکتی کمتری در پاها داشته باشد، اما وضعیت او نسبت به قبل از جراحی بسیار بهتر خواهد بود. هزینۀ این جراحی بر اساس عوامل مختلف مانند نوع جراحی متفاوت است و در مشورت با پزشک به صورت دقیقتر مشخص خواهد شد.
جراحی پای ضربدری برای چه کسانی ضروری است؟
زمانی که ناهنجاری پای ضربدری به قدری شدید و پیشرونده باشد که با درمانهای غیر جراحی اصلاح نشود و فرد دارای شرایط زیر باشد، به جراحی نیاز است:
- الگوی راه رفتن تغییر کرده و غیر عادی شده باشد.
- درد و ناراحتی داشته باشد.
- برای انجام فعالیتهای روزانه مشکل داشته باشد.
کودکان و نوجوانان در حال رشد
پای ضربدری بین سن ۲ تا ۳ سالگی معمولاً طبیعی است و بخشی از چرخه رشد کودک محسوب میشود. این نوع پای ضربدری اغلب تا سن ۸ سالگی به صورت خودبهخود اصلاح شده و نیاز به درمان ندارد. اما زمانی که کودک از این سن عبور کرده باشد و ناهنجاری پای ضربدری در حدی شدید باشد که با درمانهای غیر جراحی اصلاح نشود، به جراحی نیاز است. در این شرایط والدین شاهد خواهند بود که کودکشان بد راه میرود و در فعالیتهای روزمرهاش دچار مشکل شده است. اگر فرصت کافی تا تکمیل چرخۀ رشد کودک باقیمانده باشد و ناهنجاری شدت خیلی زیادی نداشته باشد، امکان انجام جراحی با روش هدایت رشد وجود دارد. در غیر این صورت، جراحی با روش مداخلهگرتر برش استخوان (استئوتومی) انجام میشود.
بزرگسالان
در بزرگسالان، زمانی که ناهنجاری پای ضربدری شدید باشد، جراحی انجام میشود. نکته مهمی که در این گروه سنی وجود دارد این است که تغییر شکل ظاهر پاها به تنهایی نمیتواند دلیل موجهی برای انجام جراحی باشد، بلکه انجام جراحی زمانی ضرورت پیدا میکند که این تغییر شکل پاها باعث درد مزمن و مشکل در انجام فعالیتهای روزانه شده باشد. این جراحی نیز با برش استخوان و تنظیم آن در موقعیت صحیح انجام خواهد شد.
آینده درمان این جراحی چگونه است؟
بعد از انجام جراحی زانو ضربدری فرد باید مدتی استراحت کند تا پس از گذراندن دوران نقاهت و بهبودی کامل بتواند به فعالیتهای روزانه خود بازگردد. زمان بهبودی و فعالیتهایی که فرد باید در دوران نقاهت انجام دهد یا از آنها پرهیز کند، بسته به نوع جراحی متفاوت خواهند بود. همچنین هر نوع جراحی ممکن است اثرات و عوارض بلندمدت متفاوتی داشته باشد که بر زندگی آینده فرد تأثیر بگذارند. در ادامه، دوران نقاهت، بهبودی و اثرات بلندمدت جراحی زانو ضربدری مورد بررسی قرار گرفتهاند:
آینده درمان با جراحی استئوتومی
بعد از جراحی استئوتومی فرد به مدت یک روز در بیمارستان بستری بوده و پس از آن ترخیص میشود. در دو هفته پس از جراحی، مراقبتهای خانگی مانند مصرف داروهای ضد التهاب برای کنترل درد و تمیز نگهداشتن محل زخم اهمیت دارد. علاوه بر این تا دو ماه اول، ممکن است راه رفتن کودک با لنگیدن همراه باشد؛ بنابراین باید برای ایستادن و راه رفتن از عصا یا واکر استفاده کند و بریس زانو ببندد تا فشاری بر زانوها وارد نشود. این ایستادن نیز در روزهای اول فقط با لمس زمین توسط نوک انگشتان پا شروع میشود؛ اما به مرور زمان و با تحمل تدریجی وزن بدن به صورت روزانه، فرد میتواند بعد از دو ماه بدون کمک عصا یا واکر بایستد و بهصورت طبیعی راه برود. علاوه بر این، رعایت نکات مراقبتی و انجام منظم تمرینهای ورزشی به بازیابی بهتر و سریعتر دامنۀ حرکتی زانوها کمک خواهند کرد. در ادامه، روند بهبودی و اثرات بلند مدت جراحی استئوتومی به تفصیل توضیح داده شدهاند:
بهبودی و از سرگیری فعالیتها
پس از گذشت دو ماه از جراحی، برای بازیابی دامنۀ حرکتی پاها و حفظ آن، فرد باید تمرینهای ورزشی خاصی را انجام دهد. این تمرینها نیز با تمرکز بر عضلات ران و کاسه زانو به فرد کمک میکنند تا بتواند به تدریج فعالیتهای خود را از سر بگیرد. علاوه بر این، مدت زمان بهبودی و بازیابی کامل دامنۀ حرکتی، بسته به شرایط بدنی فرد و شدت ناهنجاری، از ۶ ماه تا یک سال متفاوت است. به طور کلی انجام به موقع و درست تمرینها میتواند فرآیند بهبودی را تسهیل کند و میزان موفقیت جراحی را افزایش دهد.
اثرات بلند مدت
برای بررسی میزان موفقیت جراحی استئوتومی وضعیت حرکتی فرد نسبت به قبل از انجام جراحی سنجیده میشود. افرادی که برای اصلاح پای ضربدری، کاندید جراحی استئوتومی هستند، معمولاً قبل از انجام جراحی در انجام فعالیتهای روزانه مانند راه رفتن مشکل دارند و درد مزمنی را در پاها تجربه میکنند. اما پس از انجام جراحی و بهبودی میتوانند فعالیتهای روزانه را راحتتر و بدون درد انجام دهند. همچنین این نتایج در بیشتر افراد تا چندین سال پس از جراحی پایدار و بدون تغییر خواهند بود. طبق مطالعات انجام شده ۸۱/۵ درصد (منبع ۱) تا ۸۵/۴ درصد (منبع ۲) افرادی که جراحی استئوتومی پای ضربدری انجام میدهند ممکن است تا ۱۰ سال پس از جراحی مشکلی نداشته باشند.
پس از جراحی استئوتومی در صورت انجام درست مراقبتهای پس از عمل، دامنۀ حرکتی پاها به طور کامل بازیابی شده و فرد مشکلی در انجام فعالیتهای سنگین یا ورزش نخواهد داشت. همچنین از عوارض احتمالی این جراحی مانند خشکی مفصل زانو نمیتوان چشم پوشی کرد. در صورتی که فرد به این عوارض دچار شود، ممکن است در خم و راست کردن زانو نسبت به یک فرد سالم توانایی کمتری داشته باشد، اما برای انجام این حرکات درد نخواهد داشت. در نتیجه به طور کلی وضعیت فرد نسبت به قبل از جراحی بهتر خواهد بود.
صفحه فلزی و پیچهایی که در طول عمل استئوتومی در پا قرار داده میشوند، معمولاً بعد از جراحی همچنان در پا باقی خواهند ماند. اما در صورتیکه باعث ایجاد مشکلاتی مانند درد و التهاب شوند، جراحی دیگری برای خارج کردن آنها انجام میشود. برای این کار پزشک محل جراحی قبلی را دوباره باز کرده و با دستیابی به صفحه، پیچها را به آرامی باز کرده و صفحه را خارج میکند.
آینده درمان با جراحی هدایت رشد
پس از جراحی هدایت رشد، ترخیص از بیمارستان در همان روز انجام میشود. در روزهای اول پس از جراحی کودک میتواند فعالیتهایی مثل ایستادن و راه رفتن را تا جایی که باعث درد نشود و در حد توانایی او باشد، انجام دهد. برای این کار بهتر است کودک از عصا استفاده کند تا فشار کمتری به پا وارد شده و درد کمتری داشته باشد. بنابراین بازگشت به مدرسه در همان روزهای اول و زمانی که خود کودک احساس راحتی کند، مشکلی ندارد. البته تا یک ماه اول، باید از انجام فعالیتهایی مانند دویدن، پریدن و ورزشهای سنگین پرهیز شود. در ادامه، توضیحاتی در مورد بهبودی و اثرات بلند مدت جراحی هدایت رشد ارائه شده است:
بهبودی و از سرگیری فعالیتها
پس از جراحی هدایت رشد، ناهنجاری پای ضربدری به مرور زمان در طول رشد کودک اصلاح میشود. این زمان نیز بسته به شدت ناهنجاری پاها و الگوی رشد کودک از ۶ ماه تا یک سال متفاوت است. به تشخیص جراح، هر زمان که ناهنجاری اصلاح شد صفحه فلزی از پای کودک خارج میشود.
اثرات بلند مدت
موفقیت جراحی هدایت رشد به اقدام به موقع برای آن و مراجعه منظم به پزشک پس از آن وابسته است. در صورتی که در زمان اقدام برای جراحی فرصت کافی برای رشد وجود داشته باشد، انحراف استخوان به طور کامل برطرف میشود. پس از جراحی، میزان اصلاح ناهنجاری باید به طور منظم توسط پزشک بررسی شود تا به محض اصلاح انحراف، صفحه فلزی قرار گرفته در پای کودک خارج شود. در غیر این صورت اصلاح بیش از حد انحراف پاها منجر به متمایل شدن پاها به سمت مخالف خواهد شد.
ناهنجاری پای ضربدری با گذشت ۶ ماه تا یک سال پس از جراحی اصلاح شده و درد برطرف خواهد شد. همچنین پس از بهبودی و در بزرگسالی، فرد هیچ محدودیت حرکتی برای انجام ورزش و فعالیتهای سنگین نخواهد داشت.
جراحی پای ضربدری چگونه انجام میشود؟
برای جراحی پای ضربدری دو روش کلی وجود دارد. در روش اول که استئوتومی نام دارد و تحت بیهوشی عمومی انجام میشود، استخوانی که دچار انحراف شده است، برش میخورد و پس از تنظیم در موقعیت صحیح با پیوند گرافت استخوانی ترمیم میشود. این جراحی دارای دو نوع مختلف استئوتومی دیستال فمورال و استئوتومی تیبیال فوقانی است، که نوع اول برای اصلاح انحراف استخوان ران و نوع دوم برای اصلاح انحراف استخوان ساق پا استفاده میشود. گاهی اوقات، اصلاح انحراف پاها نیازمند ترکیبی از هر دو جراحی است. جراحی استئوتومی برای افراد زیر قابل انجام است:
- بزرگسالان
- کودکان و نوجوانانی که صفحات رشدشان بسته شده است.
- کودکان و نوجوانان با صفحات رشد باز که پای ضربدری شدید و پیشرونده دارند و درمان آن با جراحی هدایت رشد امکانپذیر نیست.
روش دوم جراحی پای ضربدری، روش هدایت رشد است که فقط برای نوجوانان دارای صفحات رشد باز قابل انجام است. در این روش، انحراف استخوان به صورت تدریجی و در طول دوره رشد کودک برطرف میشود. این جراحی که تحت بیهوشی عمومی انجام میشود، نیازی به برش استخوان نداشته و با قرار دادن یک صفحه فلزی در کنار صفحه رشد پا انجام میشود.
| روشهای جراحی پای ضربدری | ||||
|---|---|---|---|---|
| تکنیک جراحی | توضیحات جراحی | موارد استفاده جراحی | عوارض جراحی | نقاهت پس از جراحی |
| استئوتومی دیستال فمورال (DFO) | برش و تنظیم استخوان ساق پا زیر زانو | – پای ضربدری شدید که باعث درد و محدودیت حرکت شود. – انحراف استخوان ساق پا – نوجوانان دارای صفحات رشد بسته – بزرگسالان – نوجوانان دارای صفحات رشد باز که پای ضربدری خیلی شدید دارند. |
– خودداری از ایستادن به مدت ۶ تا ۸ هفته – تحمل تدریجی وزن بدن با عصا و بریس – فیزیوتراپی برای بازیابی قدرت و دامنه حرکت – برگشت به ورزش ۷ تا ۸ ماه پس از جراحی |
– اصلاح ناقص یا بیش از حد انحراف – درد ناشی از اصلاح ناقص – درد و ناپایداری کشکک زانو – خشکی مفصل زانو |
| استئوتومی تیبیال فوقانی (HTO) | برش و تنظیم استخوان ساق پا زیر زانو | – پای ضربدری شدید که باعث درد و محدودیت حرکت شود. – انحراف استخوان ساق پا – نوجوانان دارای صفحات رشد بسته – بزرگسالان – نوجوانان دارای صفحات رشد باز که پای ضربدری خیلی شدید دارند. |
||
| هدایت رشد (Hemiepiphysiodesis) | صفحه فلزی در سمت دارای انحراف استخوان قرار داده شده تا رشد آن کند شود | – پای ضربدری شدید در کودکان در حال رشد | – تحریک و ناراحتی ناشی از صفحه فلزی – اصلاح بیش از حد انحراف |
– مراجعه منظم به پزشک – استفاده از عصا در هفته اول پس از جراحی – بهبودی ۶ ماه تا یک سال پس از جراحی |
جراحی استئوتومی دیستال فمورال (Distal Femoral Osteotomy)
کاربرد
جراحی استئوتومی دیستال فمورال در مواردی انجام میشود که ناهنجاری پای ضربدری شدید و ناشی از انحراف استخوان ران باشد. این جراحی هم در بزرگسالان و هم در نوجوانان قابل انجام است. البته در نوجوانان به شرطی از این جراحی استفاده میشود که صفحات رشد بسته شده باشند یا علیرغم باز بودن آنها فرصت کافی برای هدایت رشد وجود نداشته باشد، یا ناهنجاری خیلی شدید باشد.
نحوۀ انجام
برای انجام این جراحی، جراح در قسمت بیرونی ران (سمت راست پای راست یا سمت چپ پای چپ) و نزدیک به زانو برشی ایجاد میکند. سپس بعد از دسترسی به استخوان ران، این استخوان را به صورت عرضی برش داده و با باز کردن دهانه این برش، پا را صاف میکند. بعد از تنظیم استخوان، جراح یک صفحه فلزی را کنار استخوان قرار میدهد و آن را با پیچ به استخوان وصل میکند. در نتیجه، استخوان باز شده در محل خود ثابت و محکم نگهداشته خواهد شد. در نهایت، فضای دهانه برش با گرافت استخوان پر میشود تا پیوند طبیعی انجام شده و محل برش ترمیم شود.
جراحی استئوتومی تیبیال فوقانی (High Tibial Osteotomy)
کاربرد
جراحی استئوتومی تیبیال فوقانی در مواردی انجام میشود که ناهنجاری پای ضربدری شدید و ناشی از انحراف استخوان ساق پا باشد. این جراحی هم در بزرگسالان و هم در نوجوانان قابل انجام است. البته در نوجوانان به شرطی از این جراحی استفاده میشود که صفحات رشد بسته شده باشند یا علیرغم باز بودن آنها فرصت کافی برای هدایت رشد وجود نداشته باشد، یا ناهنجاری خیلی شدید باشد.
نحوۀ انجام
برای انجام این جراحی، جراح در قسمت داخلی ساق پا (سمت چپ پای راست یا سمت راست پای سمت چپ) در زیر زانو برشی ایجاد میکند. سپس بعد از دسترسی به استخوان ساق این استخوان را به صورت عرضی برش داده و با باز کردن دهانه این برش، پا را صاف میکند. بعد از تنظیم استخوان، جراح یک صفحه فلزی را کنار استخوان قرار داده و آن را با پیچ به آن وصل میکند. در نتیجه، استخوان باز شده در محل خود ثابت و محکم نگهداشته خواهد شد. در نهایت فضای دهانه برش با گرافت استخوان پر میشود تا پیوند طبیعی انجام شده و محل برش ترمیم شود.
جراحی هدایت رشد (guided growth)
کاربرد
جراحی هدایت رشد در کودکان و نوجوانان در حال رشد و در شرایطی که فرصت کافی برای رشد وجود داشته باشد، انجام میشود. در این جراحی کمتهاجمی، اصلاح تدریجی ناهنجاری در طول رشد طبیعی کودک انجام میشود.
نحوۀ انجام
برای انجام جراحی هدایت رشد، جراح یک برش کوچک در حد ۲ سانتیمتر در قسمت داخلی زانو (سمت چپ زانوی راست یا سمت راست زانوی چپ) و روی صفحه رشد ایجاد میکند. سپس یک صفحه فلزی را در این قسمت قرار داده و با دو پیچ آن را در جای خود محکم میکند. این صفحه به گونهای طراحی شده است که رشد این سمت از استخوان را کاهش میدهد، در حالی که سمت دیگر به رشد طبیعی خود ادامه خواهد داد. در نتیجه، انحراف استخوان به تدریج برطرف خواهد شد.
صفحه فلزی قرار گرفته در پای کودک ۶ ماه تا یک سال بعد از جراحی باید از پا خارج شود. زمان دقیق انجام این کار بسته به زمان اصلاح پاها متفاوت است و معمولاً با معاینه منظم پای کودک توسط پزشک و بررسی عکسهای رادیولوژی مشخص خواهد شد. برای خارج کردن این صفحه، جراح در همان محل قبلی برشی ایجاد کرده و پس از دسترسی به صفحه فلزی، پیچ ها را باز و صفحه را با دقت خارج میکند. در نهایت محل برش بخیه زده شده و پانسمان میشود.
مراقبتهای بعد از جراحی پای ضربدری
بعد از جراحی پای ضربدری بسته به نوع جراحی، فرد به مراقبتهای متفاوتی نیاز دارد. علاوه بر مراقبتهای معمول مثل کنترل درد با مصرف مسکن، مراجعه منظم به پزشک برای بررسی میزان اصلاح پاها ضروری است.
بعد از جراحی استئوتومی مدتی طول میکشد تا فرد بتواند دامنۀ حرکتی پا و توانایی ایستادن را به طور کامل به دست آورد. برای این منظور مراقبتهایی وجود دارند که در چهار فاز دستهبندی میشوند و هر فاز به دوره زمانی متفاوتی پس از عمل تعلق دارد. این مراقبتها شامل مراقبت از محل جراحی، بستن بریس، تمرین تحمل تدریجی وزن بدن و بازیابی دامنۀ حرکتی پا میشوند.
در هفتههای اول پس از عمل، فرد باید با کمک واکر یا عصا شروع به ایستادن کند. همچنین برای کاهش فشار بر زانو از بریس استفاده میشود. به مرور زمان و با تحمل تدریجی وزن بدن در هر روز، فرد قادر خواهد بود که کامل و بدون کمک واکر بایستد و دیگر نیازی به بستن بریس نخواهد داشت. تمرینهای ورزشی نیز از سطوح سبک شروع شده و به تدریج قدرتیتر و پیشرفتهتر میشوند تا دامنۀ حرکتی پاها را بازیابی و حفظ کنند.
فاز ۱
این فاز، هفته اول تا چهارم بعد از عمل را شامل میشود. اهداف این فاز شامل موارد زیر میشود:
- کاهش درد
- کاهش تورم
- بازیابی جزئی دامنۀ حرکتی پا
فعالیتها
در فاز ۱، برای کاهش تورم و تقویت عضلات چهارسر ران و همسترینگ، تمرینات ورزشی و الکتروتراپی انجام میشوند. در الکتروتراپی، تکانههای الکتریکی که به عضلات وارد میشوند، درد، تورم و التهاب را کاهش میدهند.
در این فاز، مراقبتهای خانگی نیز اهمیت زیادی دارند. در درجۀ اول، فرد باید تا حداقل ۵ روز پس از جراحی از خیس شدن بخیهها جلوگیری کند. علاوه بر این، پانسمان جراحی باید به طور مرتب تعویض شود تا محل زخم تمیز باشد و از عفونت آن جلوگیری شود. همچنین مصرف داروهای رقیقکننده خون طبق دستور پزشک ضروری است.
دامنۀ حرکتی
در دو هفته اول بعد از عمل، فرد فقط اجازه دارد که زانو را صاف نگه دارد یا با زاویه ۹۰ درجه خم کند. اما در هفتههای دوم تا چهارم حرکت زانو در همه جهات و مثل قبل مجاز است.
تحمل وزن
در چهار هفته اول، نباید فشاری بر محل جراحی وارد شود. بنابراین در شروع، ایستادن فرد فقط باید در حد لمس زمین توسط نوک انگشتان پا باشد و با کمک عصا یا واکر انجام شود. این کار به بازیابی تعادل فرد برای ایستادن کمک میکند. به مرور زمان فرد باید هر روز وزن بیشتری از بدن خود را روی پاها بیندازد، بهطوری که پس از پایان هفته چهارم، قادر به تحمل یک چهارم وزن بدن باشد. همچنین بهتر است که فرد قبل از آن، بریس تخلیهکننده زانو ببندد تا در هنگام تمرین، فشار روی زانو کاهش یابد.
ورزشها
در فاز ۱، انجام تمرینهای ورزشی مخصوص منجر به بازیابی دامنۀ حرکتی و فعال شدن ماهیچهها میشوند. تعدادی از این تمرینهای ورزشی و نحوۀ انجام آنها در ادامه توضیح داده شدهاند:
- تمرین پمپ قوزک پا
برای انجام این تمرین به حالت نشسته یا درازکش قرار بگیرید و پای خود را به حالت افقی قرار دهید. سپس مچ پا را به سمت جلو و عقب حرکت دهید.
- تمرین صدف (Clamshells)
این تمرین به تقویت عضلات ران کمک میکند. برای انجام آن ابتدا به پهلو دراز کشیده و یکی از بازوها را زیر سر خود قرار دهید تا به حفظ تعادلتان کمک کند. سپس در حالی که پاشنههای پا به هم چسبیدهاند، زانو را ۹۰ درجه خم کنید و دوباره به حالت اولیه بازگردانید. این حرکت را تکرار کنید.
- تمرین خم کردن زانو (knee flexion)
برای انجام این ورزش به پهلو دراز کشیده و با گذاشتن دست خود در زیر سر به تعادل بدن کمک کنید. سپس در حالی که در بین زانوها یک حوله نرم قرار دادهاید، پای بالایی را به سمت جلو و عقب حرکت دهید.
فاز ۲
این فاز، هفته پنجم تا هشتم بعد از عمل را شامل میشود. اهداف مراقبتهای این فاز شامل موارد زیر میشوند:
- بهبود قدرت و استقامت عضلات پا
- بازیابی کامل دامنۀ حرکتی پا
فعالیتها
در فاز ۲، فرد میتواند به فعالیتهای روزمره خود بازگردد، اما فعالیتهایی مانند ایستادن و راه رفتن را باید در حد توانایی و بدون فشار بر زانو انجام دهد.
دامنۀ حرکتی
در فاز ۲ تمرینهایی برای بازیابی کامل دامنۀ حرکتی پا انجام میشوند. در نتیجه این تمرینها درد هنگام حرکت برطرف خواهد شد و فرد میتواند پاها را به صورت کامل و بدون درد حرکت دهد.
تحمل وزن
در هفته پنجم و ششم فرد اجازه دارد که هنگام ایستادن، ۵۰ درصد وزن بدن خود را روی پاها بیندازد. در این مدت هم باید از عصا یا واکر استفاده شود. همچنین فرد باید برای کاهش فشار وارد بر زانو، بریس تخلیه کننده زانو ببندد.
در هفته هفتم و هشتم فرد اجازه دارد که تا جایی که میتواند وزن خود را روی پاها بیندازد. همچنین در صورت قادر بودن به بالا بردن پا، نیازی به بستن بریس ندارد.
ورزشها
در فاز ۲ تمرینات فاز ۱ باید تکرار شوند. برای این مرحله تعدادی تمرین دیگر نیز وجود دارند که در ادامه در مورد آنها توضیح داده شده است:
- تمرین وال سیت
این تمرین به تقویت زانوها کمک میکند. برای انجام آن کنار دیوار ایستاده و پاها را به اندازه عرض شانه باز کنید. سپس بدن خود را به آرامی به پایین حرکت دهید، طوری که زانوها خم شوند و بدن به شکل یک صندلی فرضی درآید.
- تمرین اکستنشن زانوی زنجیره باز (Open chain knee extension)
این تمرین از هفته هفتم به بعد قابل انجام است. ابتدا روی یک صندلی بنشینید؛ سپس پای خود را به آرامی بلند کرده و در حالت افقی نگه دارید و دوباره به حالت قبل بازگردید. انجام این تمرین به تقویت عضلات چهار سر ران و بهبود عملکرد زانو کمک میکند.
- تمرین مینی اسکات
برای انجام این تمرین بایستید و پاها را به اندازه عرض شانه باز کنید. سپس به آرامی در حالی که دستها را رو به جلو نگه داشتهاید، تا جایی که زانوها توان خمشدن داشته باشند پایین بیایید. نیازی نیست که زانوها حتماً در موقعیت ۹۰ درجه قرار گیرند.
فاز ۳
فاز سوم، شامل هفتههای نهم تا شانزدهم بعد از عمل میشود. اهداف اصلی این فاز شامل موارد زیر میشوند:
- بازگشت فرد به راه رفتن طبیعی
- افزایش تعادل و کنترل عصبی عضلانی پاها
- تقویت اندام تحتانی
- حفظ دامنۀ حرکتی کامل
فعالیتها
در این فاز، فرد قادر به انجام فعالیتهای روزانه خود خواهد بود، اما نباید فشار زیادی بر زانوها وارد کند.
دامنۀ حرکتی
همانطور که گفته شد، در فازهای اول و دوم دامنۀ حرکتی پاها به طور کامل برمیگردد و در فاز سوم باید تمرینهایی برای حفظ آن انجام شوند.
تحمل وزن
در این مرحله فرد بدون نیاز به عصا قادر به ایستادن و تحمل کل وزن بدن خود است. اما نباید در انجام فعالیتهایی که نیاز به خم شدن کامل زانو هست، مانند بالا و پایین رفتن از پله، فشار زیادی را به زانوی خود وارد کند. همچنین باید از انجام فعالیتهایی که باعث فشار زیاد بر زانو میشوند، پرهیز کند.
ورزشها
ورزشهای فاز ۲ در این مرحله باید ادامه داده شوند. همچنین انجام تمرینهای زیر برای این فاز توصیه میشود:
- تمرین لانژ
بایستید و پاها را به اندازه عرض شانه باز کنید. سپس با یک پا به جلو بروید و بدن خود را با خم کردن ۹۰ درجهای زانو به پایین حرکت دهید.
- شنا کردن
شنا ورزش خوبی برای تقویت عضلات ران و مفصل زانو است. بهتر است که با سرعت پایین انجام شود تا فشار خیلی زیادی به زانو وارد نکند.
- دوچرخهسواری
دوچرخهسواری باید بعد از هفته سیزدهم شروع شود. انجام این ورزش به فعالتر شدن ماهیچهها و تعادل زانوها کمک میکند.
فاز ۴
بعد از گذشت ۴ ماه از عمل، فرد وارد فاز چهارم میشود. از ماه چهارم به بعد هدف اصلی افزایش توانایی پا برای انجام فعالیتهای خاص ورزشی است.
فعالیتها
فرد هیچ محدودیت حرکتی ندارد و میتواند فعالیتهای روزمره و ورزشی را انجام دهد.
دامنۀ حرکتی
در این مرحله نیز تلاش بر حفظ دامنۀ حرکتی پاها است.
تحمل وزن
در این فاز فرد باید تمرینهای ورزشی فازهای قبل را ادامه دهد. علاوه بر این انجام هر ورزش دیگری در حد توانایی پاها و تحمل بدن امکانپذیر است.
ورزشها
انجام فعالیتهای ورزشی و ورزشهای خاص باشگاهی با رعایت وضعیت سلامت و تحمل جسمی فرد امکانپذیر است.
مراقبتهای بعد از جراحی هدایت رشد
بعد از جراحی هدایت رشد، کودک توانایی راه رفتن خواهد داشت. البته ممکن است در هفته اول کمی درد داشته باشد که با استفاده از عصا میتوان از آن جلوگیری کرد. سایر مراقبتهای لازم به شرح زیر هستند:
مراجعه منظم به پزشک
مهمترین مسئله بعد از جراحی کودک، خارج کردن به موقع صفحه فلزی از پای او است، زیرا عدم انجام به موقع این کار میتواند منجر به اصلاح بیش از حد پاها شود. بنابراین والدین باید به طور منظم به کلینیک مراجعه کنند تا میزان اصلاح پاها بررسی شده و صفحه فلزی در صورت نیاز خارج شود. معمولاً اولین مراجعه دو هفته پس از عمل و مراجعات بعدی هر سه ماه یکبار انجام میشود.
تمیز نگهداشتن پانسمان محل جراحی
پانسمان این جراحی به صورت یک پانسمان چسبی کوچک روی محل زخم و یک باند بزرگتر که دور زانو پیچیده میشود است. باند دوم دو روز پس از جراحی قابل باز کردن است. در ۱۰ تا ۱۴ روز اول پس از جراحی، زخم جراحی و بهبودی آن را بررسی کنید و پانسمانها را تمیز و خشک نگه دارید.
مصرف داروهای ضد التهاب
در روزهای اول پس از جراحی، در صورتی که کودک درد داشت، میتوانید از داروهای مسکن مانند ایبوپروفن استفاده کنید. اما باید کمکم مصرف آنها را کاهش دهید.
حمام کردن
بعد از گذشت ۱۰ تا ۱۴روز از جراحی و بهبود زخم، کودک میتواند دوش بگیرد.
بازگشت به مدرسه
برای بازگشت به مدرسه هر زمانی که کودک راحت باشد، مانعی وجود ندارد. به طور کلی دو روز پس از جراحی امکان انجام این کار وجود دارد.
عوارض جراحی پای ضربدری
جراحی پای ضربدری ممکن است عوارضی به همراه داشته باشد. احتمال بروز این عوارض در افراد مختلف متفاوت است و به مهارت جراح و شرایط بدنی فرد و سرعت بهبودی استخوان بستگی دارد. بنابراین ممکن است برخی از افراد این عوارض را تجربه نکنند یا فقط تعدادی از آنها را در حد خفیف تجربه کنند. در ادامه، این عوارض به تفکیک کوتاهمدت و بلندمدت توضیح داده شدهاند:
عوارض بلند مدت
- اصلاح ناقص یا بیش از حد زانوی ضربدری
- تغییر شکل راه رفتن فرد به دلیل اصلاح ناقص ناهنجاری و کوتاهی پای ناشی از آن
- درد زانو یا ساق پا حتی بعد از بهبودی استخوان به دلیل رفع ناقص انحراف پاها
- تحریک و ناراحتی ناشی از پیچها و صفحات قرار گرفته در پا
- درد و ناپایداری کشکک زانو در اثر جوش خوردن نادرست استخوان ران
- خشکی مفصل زانو
عوارض کوتاهمدت
- درد و تورم در اطراف زانو و محل جراحی (که با مصرف داروهای ضد التهاب بهبود مییابد.)
- محدودیتهای حرکتی
- عفونت محل زخم جراحی
- کبودی در اطراف محل جراحی و ساق پا
- خشکی عضلات پا به دلیل عدم استفاده از آنها در دوران نقاهت
- لختهشدن خون در رگها (که احتمال بروز آن بسیار پایین است و با مصرف داروهای رقیقکننده خون قابل پیشگیری است.)
- آسیب به اعصاب اطراف محل جراحی (که باعث بیحسی، گزگز یا ضعف پا میشود.)
هزینۀ جراحی پای ضربدری
هزینۀ جراحی پای ضربدری به عوامل مختلفی بستگی دارد. برای مثال، کلینیک و شهر محل انجام جراحی در این مسئله تاثیر بسزایی دارد. همچنین، هزینه، بسته به نوع جراحی مورد نیاز برای اصلاح پاها متفاوت است. جراحیهای استئوتومی پیچیدهتر از جراحی هدایت رشد هستند و بالطبع هزینۀ بالاتری هم دارند. مورد مهم دیگر شدت پای ضربدری است، زیرا تعداد جراحی مورد نیاز بر اساس آن تعیین میشود. در نهایت، نوع و برند ایمپلنت مورد استفاده و سلامت عمومی بیمار تأثیر زیادی در هزینۀ جراحی خواهند داشت. بنابراین با مشورت با پزشک و مشخص شدن نیازهای بیمار، هزینه به طور دقیقتر تعیین خواهد شد.
سوالات متداول
آیا روشهای جراحی پای ضربدری و پای پرانتزی مشابه است؟
برای اصلاح عارضهی پای پرانتزی، زمانی که جراحی لازم باشد، از روشهای هدایت رشد و استئوتومی استفاده میشود. بااینحال، محل جراحی و شیوهی اصلاح عارضه در پای پرانتزی با پای ضربدری تفاوتهایی دارد.
آیا روشهای جراحی پای ضربدری و عقبزدگی زانو مشابه است؟
جراحی هدایت رشد در درمان عقبزدگی زانو به کار نمیرود، اما انواع مختلفی از جراحیهای استئوتومی انجام میشود. بااینحال، این جراحیها در جزئیات مربوط به شیوه انجام تفاوتهایی با جراحیهای پای ضربدری دارد.
آیا جراحی پای ضربدری راشیتیسم (نرمی استخوان) را هم درمان میکند؟
خیر؛ درمان ریشهای راشیتیسم معمولاً بدون جراحی و صرفاً با کمک مکملهای غذایی مانند ویتامین D انجام میشود؛ اما در موارد معدودی که عارضهی پای ضربدری ناشی از راشیتیسم بسیار شدید باشد، برای درمان آن جراحی انجام میشود.
دورۀ نقاهت جراحی پای ضربدری در کودکان چقدر است؟
این مسئله به نوع جراحی انجام شده بستگی دارد. در جراحی هدایت رشد، کودک میتواند چند روز تا یک هفته پس از جراحی به مدرسه بازگردد. اما در جراحی استئوتومی این مدت طولانیتر است و ممکن است تا ۶ ماه طول بکشد.
آیا بعد از جراحی استئوتومی پای ضربدری میتوانم بدوم؟
خیر، تا زمان بهبودی کامل که حداقل ۶ ماه است نباید غیر از تمرینهای فیزیوتراپی فعالیت ورزشی دیگری انجام شود.
آیا بعد از جراحی پای ضربدری، کودک باید بریس ببندد؟
پس از جراحی هدایت رشد نیازی به بستن بریس نیست، اما پس از جراحی استئوتومی کودک باید تا ۲ ماه اول از بریس استفاده کند.
آیا درمان پای ضربدری با لیزر امکانپذیر است؟
خیر، لیزر این عارضه را درمان نمیکند، اما میتواند به کاهش درد ناشی از آن کمک کند.
آیا جراحی پای ضربدری محدودیت سنی دارد؟
بله، در سنین ۳ تا ۵ سالگی، پای ضربدری طبیعی و بخشی از چرخۀ رشد کودک است و معمولاً تا ۸ سالگی خودبهخود بهبود مییابد. بنابراین جراحی پای ضربدری برای افراد بالای ۸ سال قابل انجام است.
در صورت داشتن اضافه وزن، آیا میتوان جراحی پای ضربدری انجام داد؟
خیر، زیرا بعد از عمل، فشار اضافی روی زانو میتواند مانع بهبودی صحیح استخوان برش خورده شود. به همین دلیل، بیمار باید ابتدا وزن خود را کاهش دهد و سپس جراحی کند.
بعد از جراحی پای ضربدری، داشتن تحرک تا چه حد لازم است؟
داشتن تحرک کنترلشده و طبق دستورات پزشک بسیار مهم است، زیرا از خطر لختهشدن خون در پا جلوگیری میکند.
