عقب‌ زدگی زانو چیست و چگونه درمان می‌شود؟ + فیلم و ورزش‌ها

عقب‌زدگی زانو یا ژنو رکورواتوم نوعی ناهنجاری ناشی از عوامل ارثی یا اکتسابی است که در آن زانو به عقب خم شده و مفصل آن بیشتر از حد طبیعی باز می‌شود. عقب‌زدگی زانو می‌تواند باعث تغییر شکل مشهود، بی‌ثباتی و خالی‌کردن زانو حین راه‌رفتن و در موارد شدید باعث درد و بالارفتن خطر ابتلا به آرتروز زانو شود. این عارضه مشکلی نادر اما جدی است و درصورتی‌که درمان نشود ممکن است با عوارضی از جمله پاره شدن رباط صلیبی، زانودرد و ناتوانی در راه‌رفتن همراه باشد؛ درمان این عارضه با توجه به شدت عارضه و سن فرد انتخاب می‌شود و شامل فیزیوتراپی، بریس یا زانوبندهای مخصوص تا جراحی (در موارد نادر و شدید) انتخاب خواهد کرد.

عقب‌زدگی زانو چیست؟

«عقب‌زدگی زانو حین راه رفتن»

عقب‌زدگی زانو که هایپر اکستنشن زانو یا ژنو رکورواتوم (Genu Recurvatum) نیز نامیده می‌شود به نوعی ناهنجاری زانو گفته می‌شود که در آن زانو به عقب خم شده و باعث می‌شود که در حالت ایستاده، استخوان ساق پا نسبت به استخوان ران عقب‌تر باشد. در این وضعیت مفصل تیبیو فمورال، یعنی محل اتصال استخوان ران به درشت‌نی، بیش از حد طبیعی (۰تا ۱۳۵ درجه) باز می‌شود.

علل عقب‌زدگی زانو

عقب‌زدگی زانو ممکن است عامل ارثی داشته و در بدو تولد نوزاد این ناهنجاری در زانو دیده شود. همچنین ممکن است موروثی نبوده و بنا به دلایل دیگری نیز رخ دهد. در زیر به برخی دلایل عقب‌زدگی زانو اشاره شده است:

• شلی مادرزادی رباط زانو
• اختلالات بافت هم‌بند
• هایپر موبیلیتی مفصل زانو
• آسیب‌دیدگی زانو (اگر حین آسیب‌دیدگی صدایی از داخل زانو به گوشتان رسید احتمالاً نشانه پاره شدن یکی از رباط‌های زانو است. پاره شدن رباط بسیار دردناک است و حرکت‌دادن زانو را مشکل یا غیرممکن خواهد کرد.)
• ناهنجاری مفصل مچ پا
• ضعف و نامتوازن بودن عضلات ران
• ناهنجاری‌های اسکلتی
• برخی بیماری‌های نادر مانند: فلج مغزی، دیستروفی عضلانی و ام‌اس یا مالتیپل اسکلروزیس (MS)

آیا عقب‌زدگی زانو خطرناک است؟

عقب‌زدگی زانو به خودی خود خطرناک نیست اما ممکن است باعث تغییر شکل مشهود در پا شود و حین راه‌رفتن باعث خالی‌کردن زانو شود و درصورتی‌که نادیده گرفته شود ممکن است باعث بروز عوارض زیادی شده و در زندگی روزمره فرد اختلال ایجاد کند.

برخی از عوارض عقب‌زدگی زانو به شرح زیر است:

• عقب‌زدگی زانو  هنگام تماس کف پا با زمین
• تفاوت در طول پاها
• مشکل در ایستادن طولانی‌مدت
• تغییرات مشهود در طرز راه‌رفتن
• اختلال در کارکرد زانو
• تورم و آب آوردن زانو
• درد در قسمت مفصل تیبیوفمورال
• احساسی مانند نیشگون‌گرفتن جلوی زانو
• احساس بی‌ثباتی و ضعف در زانو و عدم تحمل وزن بدن
• آسیب به ساختارهای نرم زانو و افزایش بدشکلی پاها
• ژنووالگوم (زانو ضربدری)
• ژنوواروم (زانو پرانتزی)
• آرتروز زانو

در مواردی که عقب‌زدگی زانو ناشی از صدمات ورزشی باشد تأثیر طولانی‌مدتی روی سلامتی و توانایی ورزش‌کردن شما نخواهد داشت و با بهبودی آسیب‌دیدگی، عقب‌زدگی نیز برطرف می‌شود. اگر عقب‌زدگی زانو شدید باشد و برای درمان نیاز به جراحی داشته باشید باید چند ماه از ورزش کناره‌گیری کنید. عقب‌زدگی زانو خودبه‌خود درمان نمی‌شود و درصورتی‌که نادیده گرفته شود، ممکن است منجر به آسیب‌دیدگی مفصل شود. پس بهتر است به پزشک متخصص مراجعه کنید تا ببینید چه درمانی برای شما مناسب است.

تشخیص عقب‌زدگی زانو

پزشک با کمک معاینه فیزیکی و تصویربرداری عقب‌زدگی زانو را تشخیص خواهد داد. پزشک، او طرز راه‌رفتن و میزان محدودیت حرکت زانو را بررسی خواهد کرد و از شما درباره علائم سؤال خواهد کرد. اولین راه برای تشخیص شدت و میزان عقب‌زدگی زانو اندازه‌گیری ارتفاع پاشنه پا است. اگر فقط یکی از زانوها مشکل داشته باشد با مقایسه ارتفاع پاشنه پای درگیر و پای سالم می‌توان شدت عقب‌زدگی زانو را مشخص کرد. ممکن است لازم باشد تا یکی از تصویربرداری‌های زیر نیز انجام شود:

• تصویربرداری با اشعه ایکس
• ام‌آرآی (MRI)
• سی‌تی‌اسکن (CT)

این تصویربرداری‌ها به پزشک کمک خواهند کرد تا آسیب‌های داخل و اطراف زانو را ببیند. همچنین می‌توانند نشان دهند که مشکل جدی‌تری مانند پارگی رباط وجود دارد یا خیر.

درمان عقب‌زدگی زانو

درمان‌های مختلفی برای عقب‌زدگی زانو وجود دارد که باتوجه به دلیل زمینه‌ای عقب‌زدگی زانو، سن فرد و شدت عارضه، انتخاب روش درمان متفاوت خواهد بود.

در زیر می‌توانید این روش‌ها را ببینید:

استراحت و مراقبت‌های اولیه

در برخی موارد که عقب‌زدگی زانو شدید نیست، مخصوصاً در کودکان زیر ۷ سال، بهتر است تحت‌نظر پزشک باشید تا عقب‌زدگی زانو بدتر نشود. اگر علائم خفیف است و ساختار زانو آسیب ندیده، می‌توان علائم عقب‌زدگی زانو را با کمک موارد زیر در خانه درمان کرد:

• استراحت: اگر فعالیت یا ورزشی باعث آسیب به زانو شده، آن را متوقف کنید. در دوران بهبودی زانو از زانو استفاده نکنید و وزن خود را روی پای آسیب‌دیده نیندازید.
• یخ: می‌توانید از یخ برای کاهش درد و تورم استفاده کنید. توجه داشته باشید که باید حوله‌ای دور یخ بپیچید تا پوستتان آسیب نبیند. ۴ بار در روز و هر بار به مدت ۱۵ دقیقه از کمپرس یخ روی زانو استفاده کنید.
• بستن: زانو را با کمک باند کشی ببندید تا تورم کاهش یابد.
• بالا نگه‌داشتن: تا جایی که می‌توانید پا را بالاتر از سطح قلب نگه دارید. می‌توانید در حالت خوابیده چند بالشت زیر پا قرار دهید.
• دارو: ازآنجایی‌که عقب‌زدگی زانو در موارد شدید باعث درد و التهاب خواهد شد، می‌توان برای تسکین درد از داروهای مسکن مانند استامینوفن و برای برطرف‌کردن التهاب از داروهای ضدالتهابی غیراستروئیدی (NSAIDs) مانند: ایبوپروفن، ناپروکسن استفاده کرد.

فیزیوتراپی

فیزیوتراپی یکی از روش‌های درمانی محافظه‌کارانه برای درمان عقب‌زدگی زانو است که هدف آن تقویت عضلات اطراف زانو، ثبات‌بخشیدن به مفصل زانو و متوازن‌کردن عضلات است. ممکن است پزشک در فیزیوتراپی به تقویت عضلات چهار سر به‌منظور جبران عقب‌زدگی زانو، آموزش طرز راه‌رفتن و کمک به بیمار برای درست گام برداشتن و کنترل پا، اصلاح عدم تعادل عضلات و آموزش استفاده از بریس بپردازد.

ورزش و حرکات اصلاحی

در زیر به برخی ورزش‌های مناسب عقب‌زدگی زانو اشاره شده است:

بریس یا زانوبند طبی

ممکن است پزشک برای جلوگیری از تشدید عقب‌زدگی زانو، استفاده از بریس یا زانوبند طبی را پیشنهاد کند و مدت استفاده و طرز استفاده از آن را برای شما توضیح دهد.

این بریس‌ها طوری ساخته شده‌اند تا از بیش از حد باز شدن زانو جلوگیری کرده و زانو را ثابت‌سازی کنند. رایج‌ترین بریس تجویز شده برای عقب زدگی زانو از نوع سه‌نقطه‌فشار است و همان‌طور که از نام آن پیدا است، این بریس زانو را در سه نقطه ثابت می‌کند و از به عقب برگشتن زانو جلوگیری می‌کند.

استفاده از بریس‌ها در کنار حرکات اصلاحی می‌توانند باعث درمان و اصلاح عقب‌زدگی زانو در کودکان شوند، اما در بزرگسالان استفاده از زانوبند صرفاً برای جلوگیری از بروز عوارض و کاهش علائم ناشی از عقب زدگی زانو است.

کفی طبی و کفش مخصوص

کفی طبی باعث حمایت از زانو، تثبیت پا و محدودکردن مفصل زانو می‌شود تا زانو نتواند بیش از حد باز شود؛ بنابراین فرد را قادر خواهد ساخت تا هماهنگ‌تر گام برداشته و بتواند فعال باشد. کفی کفش طبی باید سبک بوده و فشاری به پا وارد نکند تا فرد بتواند از آن به‌راحتی استفاده کند. برخی از پزشکان کفی طبی را به‌صورت سفارشی برای شما طراحی و تولید می‌کنند. ممکن است عقب‌زدگی زانو باعث فاصله‌گرفتن پاشنه پا از زمین شود. در چنین مواردی می‌توان از کفش‌های دارای کفی مخصوص استفاده کرد تا این فاصله جبران شود و مفصل زانو بیش از حد باز نشود.

جراحی

درمان عقب‌زدگی زانو به عامل زمینه‌ای آن، شدت مشکل و سن فرد بستگی دارد. در موارد شدید و در مواردی که درمان‌های محافظه‌کارانه مؤثر واقع نشوند، پزشک برای اصلاح ناهنجاری یا درمان شلی رباط جراحی را پیشنهاد خواهد داد. در زیر به دو نوع جراحی اشاره شده است:

• جراحی استئوتومی: در برخی موارد نادر و شدید پزشک از جراحی استئوتومی پروگزیمال تیبیا کمک خواهد گرفت تا عقب‌زدگی زانو کاهش یافته و دامنه حرکتی زانو بهبود یابد. این روش مؤثرترین روش برای درمان عقب‌زدگی زانو است که در این جراحی شیب خلفی درشت‌نی با ایجاد شکاف گُوِه‌مانند افزایش داده می‌شود تا زانو فرد حرکتی طبیعی داشته باشد و نتواند بیش از حد باز شود.
• جراحی آرتروسکوپی زانو: اگر عقب‌زدگی زانو ناشی از صدمه باشد و این صدمه باعث آسیب یا پارگی رباط یا تاندون شده باشد، برای ترمیم آسیب یا پارگی باید جراحی انجام شود. اغلب جراحی ترمیم آسیب زانو نیازی به بستری‌شدن ندارد و جراح از روشی به نام آرتروسکوپی زانو استفاده می‌کند که روشی کم تهاجمی برای ترمیم رباط‌های داخل زانو است.

چه کسانی بیشتر در معرض خطر عقب‌زدگی زانو هستند؟

عقب‌زدگی زانو ممکن است در هر فردی رخ دهد. احتمال بروز این عارضه به موارد زیر بستگی دارد:

• جنسیت: عقب‌زدگی زانو در جنس مؤنث بیشتر دیده می‌شود. یکی از دلایل این امر این است که ساختار لگن زنان پهن‌تر از مردان است که باعث تغییر در مکانیک پایین‌تنه شده و زانو در معرض آسیب قرار می‌گیرد.
• وزن: چاقی باعث می‌شود که فشار بیشتری به زانو وارد شود. این فشار اضافی زانو را در معرض آسیب قرار خواهد داد.
• ژنتیک: شلی رباط موروثی است و می‌تواند باعث عقب‌زدگی زانو در نوزادان شود. البته عقب‌زدگی زانو در نوزادان نادر است.
• گچ‌گرفتن پا: گچ‌گرفتن پا و جوش‌نخوردن صحیح استخوان‌های زانو ممکن است باعث عقب‌زدگی زانو شود.
• جراحی قبلی: گاهی اوقات جراحی زانو باعث عقب‌زدگی زانو خواهد شد. برای جلوگیری از این مورد بهتر است برای جراحی زانو به جراح متخصص مراجعه کنید.
• فعالیت: فعالیت‌ها و ورزش‌هایی که نیازمند پریدن هستند (مانند دو با مانع، اسکی و …) می‌توانند باعث عقب‌زدگی زانو شوند. در ورزش و سایر فعالیت‌های فیزیکی:
  • کفش مناسب بپوشید
  • قبل از ورزش بدنتان را با حرکات کششی گرم کنید.
  • بعد از ورزش یا فعالیت سنگین بدنتان را سرد کنید.

سؤالات متداول

آیا می‌توان از عقب‌زدگی زانو پیشگیری کرد؟

خیر. ازآنجایی‌که عقب‌زدگی زانو اغلب ژنتیکی است، راهی برای پیشگیری وجود ندارد. البته می‌توان با استفاده از بریس، ارتز و کفی طبی و تقویت مفصل زانو از عقب‌زدگی زانو ناشی از حوادث احتمالی و برگشتن زانو پیشگیری کرد. همچنین اگر فعالیت‌هایی انجام می‌دهید که امکان آسیب به زانو وجود دارد، مثلاً ورزش‌هایی که نیازمند پریدن هستند، می‌توانید از زانوبند استفاده کنید تا زانو دچار هایپر اکستنشن نشود.

آیا فقط با زانوبند می‌توان عقب زدگی زانو را درمان کرد؟

اگر زانوبند به صورت سفارشی و مناسب شرایط شما ساخته شده باشد، می‌تواند با بازگشت زانو به محل خود، عارضه را مدیریت کرده و از بروز علائم ناشی از آن جلوگیری کند. زانوبند و بریس باید به عنوان یک درمان مکمل در کنار حرکات اصلاحی استفاده شود تا اثرات درمانی آن مشاهده شود.

درمان عقب زدگی زانو در کودکان و بزرگسالان چه تفاوتی دارد؟

به دلیل اینکه کودکان هنوز در سن رشد قرار داند، اصلاح عقب زدگی زانو در آن‌ها بسیار آسان‌تر است. اگر عقب زدگی خفیف باشد ممکن است، اصلاً کودک به درمان نیازی نداشته باشد و صرفاً پزشک توصیه کند برای نظارت هر چند ماه یکبار دوباره به کلینیک مراجعه کند. در موارد شدیدتر نیز فقط حرکات اصلاحی و استفاده از بریس توصیه می‌شود. اما در بزرگسالان عقب زدگی زانو بیشتر برای مدیریت عارضه و جلوگیری از بروز علائم است.

آینده و چشم‌انداز پس از درمان عقب زدگی زانو چگونه است؟

بسیاری از افراد می‌توانند بدون جراحی و با پیگیری درمان، به طور موثر علائم خود را مدیریت کنند و از بروز عارضه‌های دیگر زانو جلوگیری کنند و بدون مشکل به زندگی عادی خود بازگردند.

انجام چه ورزش‌هایی برای عقب زدگی زانو مضر است؟

ورزش‌های پربرخورد مانند فوتبال، والیبال، وزنه‌برداری و بدنسازی، جودو برای عقب زدگی زانو خطرناک هستند و باید از انجام این ورزش‌ها خودداری کرد یا حداقل با احتیاط بیشتری به انجام این ورزش‌ها پرداخت.

آیا عقب زدگی زانو باعث آرتروز می‌شود؟

عقب زدگی زانو به صورت مستقیم باعث بروز آرتروز نمی‌شود. افراد دارای این عارضه فشار بیشتری را روی زانوی خود تحمل می‌کنند. به همین دلیل برخی عادت‌های غلط مانند نشستن طولانی مدت یا استفاده از صندلی‌ها نامناسب می‌تواند باعث بروز آرتروز شود.

آیا زانوبندهای موجود در بازار می‌توانند عقب زدگی زانو را درمان کنند؟

خیر، زانوبندها و بریس‌ها انواع مختلفی دارند و هر نوع آن به نقاط مختلفی از زانو فشار وارد می‌کنند و به شکل متفاوتی از زانو حمایت می‌کنند. تهیه بریس‌های مخصوص هر فرد نیازمند بررسی دقیق عارضه و وضعیت زانوی هر فرد است و برای اثربخشی باید به صورت سفارشی تهیه شوند.

آیا درمان عقب زدگی زانو با ورزش و حرکات اصلاحی امکان‌پذیر است؟

ورزش و حرکات اصلاحی در کنار استفاده از بریس‌های سفارشی، یکی از اصلی‌ترین راه‌های مدیریت و درمان عقب زدگی زانو است، خصوصاً اگر عقب زدگی زانو در اثر ضعف عضلات و رباط‌ها رخ داده باشد.

در صورت عقب‌زدگی زانو در اثر آسیب چقدر باید استراحت کنم؟

مدت‌زمان استراحت بستگی به شدت آسیب دارد. خوشبختانه عقب‌زدگی زانو در بیشتر موارد نیازی به جراحی ندارد و با استراحت و درمان‌های محافظه‌کارانه بهبود می‌یابد. اگر آسیب‌دیدگی شدید بوده (مثلاً باعث پارگی رباط شده) باید مدت بیشتری استراحت کنید و از فعالیت‌های سنگین اجتناب کنید تا بهبودی کامل حاصل شود.

در صورت عقب‌زدگی زانو چطور بخوابیم؟

بهتر است گاهی پا را بالاتر از سطح قلب قرار دهید و در زمان خوابیدن و نشستن روی صندلی زیر پای خود بالشت بگذارید.

رایج‌ترین و بهترین روش جراحی برای درمان عقب‌زدگی زانو چیست؟

استئوتومی پروگزیمال تیبیا (PTO) بهترین درمان برای عقب‌زدگی زانوی علامت‌دار است.

آیا پس از درمان ممکن است عقب زدگی زانو مجدداً عود کند؟

بله، خصوصاً اگر علت زمینه‌ای به طور کامل درمان نشده باشد. پیگیری درمان، انجام حرکات اصلاحی و مراقبت از زانو در هنگام انجام فعالیت‌های ورزشی شدید، برای حفظ ثبات زانو و جلوگیری از عود عقب‌زدگی ضروری است.