دررفتگی مادرزادی مفصل لگن یک مشکل در نحوه قرارگیری مفصل ران نوزاد است و میتواند یک یا هر دو مفصل لگن را درگیر کند. این عارضه بیشتر به دلایل ژنتیکی و وضعیتی در رحم مادر رخ میدهد. این عارضه در برخی موارد ممکن است پس از تولد هم ایجاد شود. دررفتگی مادرزادی مفصل لگن باعث کوتاهی پاها، تغییر وضعیت بدن و ایجاد صدای تقتق در لگن نوزاد شود. دررفتگی پس از مراجعه به پزشک با معاینه فیزیکی و یک سونوگرافی قابل تشخیص است. روشهای درمان دررفتگی مادرزادی لگن شامل استفاده از بریس، جا انداختن مفصل لگن، گچ گیری و جراحی میشود. اگر این عارضه برطرف نشود، مفصل ران بهخوبی رشد نمیکند و میتواند باعث ایجاد درد و آرتروز مفصل لگن در سنین پایین شود. در اکثر نوزادانی که به موقع تحت درمان قرار میگیرند، دررفتگی کاملاً رفع شده و در آینده به کودکانی فعال و سالم تبدیل میشوند.
دررفتگی مادرزادی مفصل لگن چیست؟
مفصل لگن از یک توپی و یک سوکت یا کاسه تشکیل شده است. استخوان ران در بالای خود یک برآمدگی و قسمت توپی شکل دارد که درون سوکت توخالی قرار میگیرد. این بخش توپی شکل درون سوکت به جهات مختلف حرکت میکند، اما هیچگاه از جای خود خارج نمیشود و به وسیله رباطهایی به مفصل متصل شده است. این اتصال حرکتکردن پاها، تحمل وزن بدن و امکان راهرفتن و دویدن را فراهم میکند. دررفتگی مادرزادی مفصل لگن که به آن دررفتگی تکاملی لگن (Developmental Dysplasia of the Hip) نیز گفته میشود، عارضهای است که در آن استخوان ران به خوبی درون سوکت قرار نگرفته است. این عارضه در صورت تشخیص و درمان سریع کاملاً قابل درمان است.
انواع دررفتگی لگن بر اساس شدت
در تمامی مبتلایان به دررفتگی مادرزادی لگن، سوکت لگن گشاد است، یعنی برجستگی استخوان ران نمیتواند به طور ثابت در سوکت قرار گیرد. طیف دررفتگی لگن از نوع خفیف گشادی سوکت لگن تا دررفتگی کامل آن میباشد، بنابراین درجه بیثبات بودن لگن در کودکان مبتلا به دررفتگی لگن متفاوت است. انواع مختلف دررفتگی مفصل لگن بر اساس شدت آن به صورت زیر هستند:
- دررفتگی جزئی: در موارد خفیف دررفتگی مادرزادی لگن، سر استخوان ران به صورت شل در سوکت لگن قرار میگیرد. در هنگام معاینه جسمانی، ممکن است استخوان در سوکت لگن حرکت کند، اما در نمیرود.
- مستعد دررفتگی: در این موارد، سر استخوان ران در استابولوم قرار دارد، اما در طی معاینه جسمانی به آسانی از جای خود خارج میشود.
- دررفتگی کامل: در موارد شدید دررفتگی لگن، سر استخوان ران کاملا از سوکت لگن خارج میشود.
علائم دررفتگی مادرزادی مفصل لگن
دررفتگی مادرزادی لگن نوزادان درد ندارد، به همین دلیل تشخیص این بیماری سخت است. در کودکان مبتلا به دررفتگی لگن نوزادان، ممکن است علائم زیر توسط والدین مشاهده گردد:
- از لگن نوزاد صدای تق تق شنیده یا حس میشود.
- طول پاهای نوزاد متفاوت هستند.
- یک پا همانند پای دیگر حرکت نمیکند.
- پوست چین خورده زیر باسن یا روی رانها در یک راستا قرار نمیگیرند.
- زمانی که کودک شروع به راه رفتن میکند، میلنگد.
نوزادانی که این علائم را دارند باید به پزشک مراجعه کرده و معاینه شوند. با تشخیص و درمان زودهنگام دررفتگی مادرزادی مفصل لگن، احتمال رشد طبیعی لگن نوزاد بیشتر میگردد.
علت دررفتگی مادرزادی مفصل لگن
علت دقیق دررفتگی لگن مشخص نیست، اما احتمالا عوامل زیادی، مانند محیطی و ژنتیکی، در ابتلا به این بیماری دخالت دارند. شکل گیری مفصل زانو به شدت به ارتباط فعال سوکت لگن و استخوان ران بستگی دارد. هر نوع تداخل در این اتصال، چه در زمان نوزادی یا جنینی، باعث ابتلا به دررفتگی مادرزادی مفصل لگن میشود.
با این حال، یکی از عوامل محیطی که باعث میشود نوزاد به دررفتگی لگن مبتلا شود، پاسخ نوزاد به هورمونهای مادر در هنگام بارداری است. تنگ بودن رحم که مانع حرکت جنین شود یا حالت بریچ نیز ممکن است باعث ابتلای نوزاد به دررفتگی لگن گردد. لگن سمت چپ به علت موقعیت داخل رحمی، بیشتر از لگن سمت راست مستعد ابتلا به این بیماری است.
عامل محیطی دیگر حالت قرار گرفتن نوزاد در طی سال اول زندگی او است. در فرهنگهایی که نوزادان را به صورتی نگه داری میکنند که رانها از هم فاصله دارند، احتمال ابتلا به دررفتگی مادرزادی لگن کمتر میشود. در مقابل، در فرهنگهایی که معمولا نوزاد قنداق میشود یا از پاپوس استفاده میکنند و پاها صاف میشوند، احتمال ابتلا به دررفتگی لگن بیشتر است.
تشخیص دررفتگی مادرزادی مفصل لگن
پزشک برای مشاهده علائم دررفتگی لگن نوزاد، لگن نوزادان تازه متولد شده را بررسی میکند. در هنگام معاینه، پزشک سابقه کامل از قبل و بعد از تولد نوزاد بدست میآورد و در مورد اینکه آیا عضوی از خانواده مبتلا به دررفتگی مفصل لگن میباشد یا خیر سوال میکند. با این حال، ممکن است تا بررسیهای بعدی دررفتگی مادرزادی لگن مشخص نباشد و تمامی دررفتگیهای لگن نیز تنها با معاینه جسمانی قابل تشخیص نیستند. در صورتی که نوزاد مستعد ابتلا به دررفتگی مادرزادی مفصل لگن باشد یا علائمی داشته باشد، پزشک درخواست انجام تستهایی را میدهد.
دو نوع تست به پزشک در تشخیص دررفتگی مفصل لگن کمک میکنند:
- سونوگرافی: در سونوگرافی از امواج صوتی برای تهیه تصاویری از مفصل لگن نوزاد استفاده میشود. این روش برای نوزادان زیر ۶ ماه بسیار مفید است. زیرا مفصل لگن اکثر نوزادان هنوز غضروف نرم است و در تصویربرداری اشعه ایکس نشان داده نمیشود.
- عکسبرداری اشعه ایکس: عکسبرداری اشعه ایکس برای نوزادان بالای ۴ تا ۶ ماه مناسب است. در این سن، استخوانها به اندازه کافی شکل گرفتهاند و میتوان آنها را در تصویربرداری اشعه ایکس مشاهده کرد.
روشهای درمان دررفتگی مادرزادی مفصل لگن
در نوزادان اغلب با استفاده از بریس یا گچ گیری ، میتوان دررفتگی مادرزادی مفصل لگن را به طور کامل درمان کرد. در این روش، در هنگام رشد مفصل لگن در جای درست خود قرار میگیرد. در موارد نادر، برای اصلاح موقعیت مفصل لگن، ممکن است نیاز به جراحی باشد. باید توجه داشت که تشخیص و درمان سریع دررفتگی مادرزادی لگن میتواند احتمال موفق بودن درمان را افزایش داده و از بروز عوارض طولانی مدت این بیماری پیشگیری کند.
در کودکان بزرگتر و افراد بالغ، روشهای درمانی دررفتگی مادرزادی لگن ممکن است کمتر باشد و بیماری نیز احتمالا به طور کامل درمان نشود. با این وجود، باز هم روشهای درمانی برای کنترل علائم و بهبود کیفیت زندگی وجود دارند. این روشها عبارتند از فیزیوتراپی، کنترل درد و جراحی.
نظارت
در صورتی که کودک سه ماهه یا کوچکتر باشد و لگن به طور قابل قبولی ثبات داشته باشد، پزشک ممکن است سوکت لگن و سر استخوان ران را در هنگام رشد کودک تحت نظر داشته باشد. احتمال اینکه همراه با رشد کودک، مفصل به طور طبیعی شکل بگیرد وجود دارد. پزشکان با استفاده از دو نوع تست مفصل لگن را بررسی میکنند و به صدای تق تقی که نشان دهنده دررفتگی است گوش میدهند. هر دو مفصل لگنی باید به صورت جداگانه معاینه شوند. این تستها بارلو و ارتولانی نامیده میشوند:
- تست بارلو: در تست بارلو، پزشک به آرامی پاها را به سمت داخل حرکت داده و فشار خلفی را به لگن نوزاد وارد میکند تا دررفتگی یا بیثباتی لگن را بررسی کند. در صورتی که لگن بیثبات باشد یا در برود، پزشک احتمالا صدای تق تق بشوند، زیرا سر استخوان به بیرون از سوکت حرکت میکند.
- تست ارتولانی: در تست ارتولانی، پزشک به آرامی پاها را به سمت بیرون حرکت داده و فشارقدامی را به ران کودک وارد میکند. در صورتی که لگن دررفته باشد، سر استخوان ران به داخل سوکت باز میگردد و صدای ملموسی دارد.
بریس
درمان نوزادان کوچکتر از ۶ ماه معمولا با بریس انجام میشود. این بریس معمولا به نام بریس پاولیک هارنس نامیده میشود. این بریس یک بند شانهای دارد که به پا متصل میگردد. این بریس پاهای نوزاد را در حالتی قرار میدهد که برجستگی مفصل لگن را در سوکت آن نگه میدارد.
درمان با بریس پاولیک معمولا به مدت ۶ تا ۱۲ ماه انجام میشود. در زمان استفاده از این بریس، هر ۱ تا ۳ هفته، نوزاد با سونوگرافی و معاینه تحت نظر خواهد بود. در هنگام معاینه و در صورت نیاز، پزشک یا دیگر اعضای تیم درمان بریس را تنظیم میکند.
بریس معمولا به خوبی لگن را در جایگاه خود نگه میدارد و اکثر نوزادان به درمان بیشتری نیاز ندارند. به ندرت بریس قادر به نگه داشتن برجستگی لگن در سوکت نخواهد بود. در این صورت پزشکان ممکن است موارد زیر را انجام دهند:
- به صورت دستی برجستگی استخوان را به داخل سوکت برگردانند و پا را گچ بگیرند.
- جراحی لگن انجام شود و گچ گرفته شود.
جا انداختن مفصل لگن و گچ گیری
در صورتی که بریس نتواند برجستگی ران را در سوکت نگه دارد و یا درمان بعد از شش ماهگی کودک شروع شود، ممکن است نیاز به برگرداندن دستی لگن به جای خود باشد. در این صورت، در هنگام انجام این روش، نوزاد بیهوش میشود و دردی نخواهد داشت. سپس پزشک موارد زیر را انجام میدهد:
- رنگ کنتراست به مفصل تزریق میگردد تا بخش غضروفی برجسته استخوان مشاهده گردد.
- با حرکت دادن استخوان ران نوزاد، برجستگی استخوان به داخل سوکت برگردانده میشود.
- برای ثابت نگه داشتن لگن در جای خود، از گچ استفاده میشود. لگن نوزاد به مدت ۲ تا ۴ ماه در گچ باقی میماند.
گاهی جراح ارتوپد هنگام جا انداختن لگن، عضلات سفت ران را شل میکند.
جراحی و گچ گیری
در صورتی که جا اندازی سر استخوان لگن موفق نباشد و اگر در هنگام شروع درمان، کودک بیش از ۱۸ ماه داشته باشد، ممکن است نیاز به جراحی باشد. در هنگام جا انداختن باز، کودک تحت تاثیر بیهوشی است و جراح موارد زیر را انجام میدهد:
- یک برش روی پوست ایجاد میشود.
- عضلات جابجا میشوند تا مفصل ران مستقیما دیده شود.
- برجستگی استخوان به جای خود برگردانده میشود.
- با بخیههای زیر پوستی برش بسته میگردد.
- به منظور نگه داشتن لگن در جای خود، لگن گچ گرفته میشود. گچ به مدت ۲ تا ۴ ماه روی لگن و پا باقی میماند.
گاهی، جراح ارتوپد به منظور عمیق کردن سوکت لگن شل شده، جراحی روی استخوان لگن انجام میدهد.
خطرات درمان نشدن دررفتگی مادرزادی مفصل لگن
در صورتی که دررفتگی مادرزادی مفصل لگن درمان نشود، در هنگام راه رفتن کودک میلنگد یا روی نوک انگشتان پا راه میرود. در این صورت، به مرور زمان، در مفصل لگن درمان نشده، آرتروز به وجود میآید که دردناک بوده و در نهایت مجبور به جایگزینی لگن میشوید. برخی عوارض عدم درمان دررفتگی مادرزادی لگن عبارتند از:
- درد مزمن
- اختلال در راه رفتن
- تفاوت طول پا (کوتاهی پا)
- ابتلا به آرتروز زود هنگام
- تغییر شکل مفصل لگن
- احتمال دررفتگی مفصل دیگر لگن
افراد در معرض دررفتگی مادرزادی مفصل لگن
احتمال به دنیا آمدن نوزاد با دررفتگی مفصل لگن وجود دارد، اما این بیماری در نوزادانی با موارد زیر بیشتر خواهد بود:
- پیشینه خانوادگی: دررفتگی مادرزادی مفصل لگن ممکن است به صورت بیماری ارثی در خانوادهها یا عضوی از خانواده، مثلا یکی از والدین یا خواهر و برادر، وجود داشته باشد و احتمال ابتلا به دررفتگی مادرزادی مفصل لگن افزایش مییابد.
- مونث بودن: احتمال ابتلا به دررفتگی مفصل لگن در دختران تقریبا ۴ برابر بیشتر از پسرها است. به دلیل شلی رباطها ناشی از هورمونهای مادری، احتمال ابتلا به این بیماری افزایش مییابد. (منبع)
- حالت بریچ جنین: در زنان باردار که باسن نوزادان آنها پایینتر از سرشان است، اغلب یک یا هر دو پا به صورت نیمه صاف قرار میگیرد، ولی در حالت عادی پاها به صورت جمع شده در وضعیت جنینی هستند. متاسفانه، این حالت ممکن است مانع رشد مناسب سوکت لگن نوزاد گردد.
- قنداق خیلی تنگ: قنداق کردن پاهای کودک به حالت صاف ممکن است باعث اختلال در رشد طبیعی مفاصل گردد. در صورتی که نوزاد را قنداق میکنید، میتوانید نیم تنه بالایی و دستها را محکم ببندید، ولی فضای کافی برای حرکت دادن و خم کردن پاها در نظر بگیرید.
پیشگیری از دررفتگی مادرزادی مفصل لگن
دررفتگی مادرزادی مفصل لگن در نوزادان به ندرت پس از به دنیا آمدن ایجاد میگردد و معمولا پیش از تولد، نوزادان مبتلا به این بیماری میشوند. برای پیشگیری از ابتلای نوزادان متولد شده، لگن و پاهای نوزادان تازه متولد شده را محکم در قنداق قرار ندهید. همیشه فضای کافی برای حرکت پاهای نوزاد در نظر بگیرید. زیرا غضروف و استخوانهای نوزادان هنوز نسبتا نرم هستند. بنابراین ممکن است احتمال ابتلا به دررفتگی لگن در آنها افزایش یابد.
به جای قنداق کردن، برخی والدین از کیسه خواب استفاده میکنند که یه پتو یا کیسه خواب برای نوزادان است. دقت کنید که کیسه خوابی را انتخاب کنید که برای حرکت آزادانه پاهای نوزاد و همچنین لگن او فضای کافی داشته باشد.
نحوه صحیح قنداق کردن یا پیچیدن نوزاد
در صورتی که قنداق کردن به درستی انجام شود، کاملا بیخطر است؛ اما قنداق کردن نادرست میتواند مضر یا خطرناک باشد. میتوانید از زمانی که نوزاد تازه به دنیا آمده است او را قنداق کنید و باید به محض مشاهده علائم سینه خیز رفتن و حرکت کردن نوزاد، استفاده از قنداق را متوقف کنید. این کار باید در حدود ۴ ماهگی نوزاد توقف گردد. توجه کنید که پارچه یا پتوی استفاده شده برای قنداق کردن نوزاد باید از مواد سبکی باشد که تهویه هوای مناسبی دارد.
در اینجا مراحل قنداق کردن نوزاد ذکر میگردد:
- یک پتو را به صورت لوزی روی زمین، تخت یا میز پهن کنید. گوشه بالایی پتو را به داخل تا بزنید.
- نوزاد را به کمر روی پتو بخوابانید و سر او را بالای گوشه تا خورده قرار دهید.
- به آرامی بازوی راست نوزاد را در کنار بدن او قرار دهید، سپس گوشه راست پتو را روی نوزاد تا زده و به زیر سمت چپ بدن او ببرید.
- گوشه پایینی پتو را روی پاهای نوزاد و به سمت شانهها قرار دهید. روی گردن و صورت را آزاد بگذارید.
- این مرحله، قرینه مرحله ۳ میباشد: به آرامی دست چپ نوزاد را کنار بدن او قرار دهید و گوشه چپ پتو را روی بدن نوزاد بکشید، سپس به زیر سمت راست بدن او ببرید. مجددا بررسی کنید که پتو دور گردن و سر نوزاد قرار نگیرد.
- دقت کنید که مخصوصا در نواحی لگن و پاها، قنداق خیلی تنگ یا سفت نباشد. پاهای نوزاد باید به راحتی حرکت کنند و به صورت طبیعی خود، یعنی حالت قورباغهای، باشند. محکم بستن قنداق میتواند باعث دیسپلازی یا دررفتگی لگن شود.
نتیجهگیری
دررفتگی مادرزادی مفصل لگن عارضهای است که در آن مفصل نوزاد به درستی در جای خود قرار نمیگیرد و باعث بیثباتی مفصل میشود. این دررفتگی میتواند ناشی از عوامل مختلفی از جمله ژنتیک، موقعیت سر به بالا جنین درون رحم، قنداق کردن یا حمل نامناسب نوزاد شود. تشخیص و درمان به موقع دررفتگی مفصل لگن بسیار مهم است. گزینههای درمانی معمولاً شامل استفاده از بریس، جا انداختن مفصل، گچ گیری و جراحی میشود. در صورت درمان زودهنگام، اکثر کودکان دارای دررفتگی مادرزادی مفصل لگن میتوانند زندگی سالم و فعالی داشته باشند. به همین دلیل اگر مشکوک هستید که فرزندتان ممکن است دررفتگی لگن داشته باشد، مهم است که به یک متخصص ارتوپد کودکان برای تشخیص و درمان مناسب مراجعه کنید.
سوالات متداول
آیا دررفتگی مادرزادی مفصل لگن خطرناک است؟
در صورت تشخیص زودهنگام و درمان دررفتگی مادرزادی مفصل لگن، کودکان میتوانند یک مفصل لگن طبیعی داشته باشند و هیچ خطر و عوارض دیگری را تجربه نکنند. در صورت عدم درمان، این عارضه میتواند منجر به درد و بروز آرتروز شود.
دررفتگی مادرزادی مفصل لگن با شلی لگن چه تفاوتی دارد؟
در شلی لگن نوزادان، رباطهای متصلکننده استخوان ران به مفصل لگن حالت کشسانی بیشتری دارند و باعث شلشدن پا و مفصل لگن نوزاد میشوند. البته در بیشتر موارد شلی لگن تا هفته ششم خودبهخود برطرف میشود و اگر پس از آن ادامه پیدا کرد باید درمان شود.
آیا دررفتگی مادرزادی مفصل لگن باعث تأخیر در راهرفتن کودک میشود؟
خیر، دررفتگی مادرزادی مفصل لگن باعث تأخیر در راهرفتن کودک نمیشود، اما ممکن است باعث ایجاد مشکل در نحوه راهرفتن کودک شود. همچنین برخی گزینههای درمانی مانند گچگرفتن و جراحی ممکن است مدتی راهرفتن کودک را با تأخیر مواجه کند، اما در نهایت کودک شروع به راهرفتن خواهد کرد.
آیا دررفتگی مادرزادی مفصل لگن در آینده مشکلی برای کودکم ایجاد میکند؟
دررفتگی مادرزادی مفصل لگن در صورت درمان نشدن میتواند در آینده باعث آسیب به غضروف مفصل لگن شده و خطر بروز آرتروز را در این ناحیه افزایش دهد.
آیا دررفتگی مادرزادی مفصل لگن باعث فلج شدن کودک میشود؟
در صورت درمان بهموقع کودک به زندگی عادی باز میگردد. اگر دررفتگی تا بزرگسالی درمان نشود، ممکن است با توجه به شدت دررفتگی و عارضههای پیشآمده مانند آرتروز شدید، باعث کاهش محدوده حرکتی و سختی حرکت فرد شود. این افراد ممکن است در نهایت به تعویض مفصل لگن نیاز داشته باشند.
آیا دررفتگی مادرزادی مفصل لگن ژنتیکی است؟
علت دقیق دررفتگی مادرزادی مفصل لگن مشخص نیست، اما ژنتیک هم میتواند یکی از عوامل بروز دررفتگی باشد. معمولاً احتمال به ارث رسیدن این عارضه در خانوادهها وجود دارد.
آیا نارس بودن نوزاد ارتباطی با دررفتگی مادرزادی مفصل لگن دارد؟
تا کنون ارتباطی میان نارس بودن نوزاد با دررفتگی مادرزادی مفصل لگن پیدا نشده است، اما معمولاً دیررس بودن و تأخیر در تولد نوزاد خطر بروز دررفتگی را افزایش میدهد.
دررفتگی مادرزادی مفصل لگن در چه زمانی قابل تشخیص است؟
دررفتگی مادرزادی مفصل لگن در ۶ تا ۸ هفتگی نوزاد قابل تشخیص است. مراجعه به ارتوپد برای غربالگری در این زمان بسیار مهم است. در بعضی موارد شاید حتی بتوان زودتر هم نوزادان مستعد دررفتگی را شناسایی کرد.
آیا دررفتگی مادرزادی مفصل لگن با رشد کودک خودبهخود درمان میشود؟
در مواردی که دررفتگی مفصل لگن بسیار خفیف است یا مواردی که دررفتگی رخ نداده و صرفاً لگن شل است، ممکن است پس از مدتی با رشد نوزاد، این عارضه هم خودبهخود برطرف شود.
آیا درمان دررفتگی مادرزادی مفصل لگن قطعی است؟
بله، دررفتگی مادرزادی مفصل لگن قطعی است و هر چه زودتر فرایند درمان شروع شود، احتمال موفقیت درمان آن بالاتر میرود.
دررفتگی مادرزادی مفصل لگن تا چند سالگی بدون جراحی قابل درمان است؟
به طور معمول تا شش ماهگی امکان درمان دررفتگی مادرزادی مفصل لگن بدون جراحی وجود دارد و پس از آن باید با جراحی درمان شود.
درمان دررفتگی مادرزادی مفصل لگن بعد از دو سالگی به چه شکل است؟
با افزایش سن کودکان درمان دررفتگی مادرزادی مفصل لگن پیچیدهتر میشود و ممکن است به جراحیهای بسیار بزرگتری که شامل برش استخوان است، نیاز باشد.
چه زمانی برای درمان دررفتگی مادرزادی مفصل لگن دیر است؟
معمولاً بعد از پنج یا شش سالگی درمان با جراحی دررفتگی مادرزادی مفصل لگن سختتر میشود، زیرا مفصل لگن به طور کامل تکامل یافته و رشد کرده است. البته شرایط هر فرد متفاوت است و تصمیم برای انجام جراحی به عوامل مختلفی از جمله شدت عارضه، نظر متخصص و ترجیح فرد و والدین برای جراحی بستگی دارد.
آیا امکان عود کردن دررفتگی مادرزادی مفصل لگن پس از درمان وجود دارد؟
در مواردی که دررفتگی مادرزادی مفصل لگن به موقع تشخیص داده نشود و درمان آن دیر شروع شده باشد، ممکن است مفصل لگن دوباره دچار دررفتگی شود.
