پاچنبری یا کلاب فوت یک عارضه شایع مادرزادی در نوزادان است. در این عارضه یک یا هر دو پا به یک سمت دچار چرخش و پیچیدگی میشوند که علت اصلی بروز این عارضه مشخص نیست، اما میتواند ناشی از عوامل ژنتیکی، محیطی یا ترکیبی از این موارد باشد. پاچنبری با درمان مناسب میتواند کاملاً شبیه به یک پای معمولی به نظر برسد. برای افزایش احتمال موفقیت درمان پاچنبری باید درمان را به سرعت پس از تولد شروع کرد و مراقبتهای پس از آن را به درستی و بادقت پیگیری کرد. روشهای درمانی پاچنبری معمولاً ترکیبی از گچگیری، فیزیوتراپی، استفاده از بریسها و در برخی موارد جراحی است. پاچنبری در صورت عدم درمان میتواند بر عملکرد کودک در آینده تأثیر بگذارد و باعث کاهش محدوده عملکردی و بروز درد و ناراحتی شود.
کلاب فوت یا پاچنبری چیست؟
پاچنبری یا کلاب فوت (Clubfoot) یک ناهنجاری مادرزادی است که در بدو تولد ممکن است در نوزادان مشاهده شود. این عارضه یکی از شایعترین عارضههای مرتبط با اسکلت و استخوانهای نوزادان است و در هر هزار تولد، یک نوزاد دارای پاچنبری است (منبع). پاچنبری در نوزادان پسر دو برابر بیشتر از دختران ایجاد میشود (منبع). پاچنبری باعث چرخش پای نوزاد به داخل و سمت پایین میشود و میتواند در هر دو پا یا فقط در یک پا مشاهده شود. تشخیص پاچنبری در طی سونوگرافی قبل از تولد، معمولاً در سه ماهه دوم بارداری، قابل تشخیص است. ممکن است در برخی موارد پاچنبری تا پس از تولد تشخیص داده نشود و پس از تولد با معاینه فیزیکی نوزاد، این عارضه تشخیص داده میشود. در صورت وجود پاچنبری در زمان تولد ممکن است ساق پا بسیار باریک دیده شده و یک پا کوچکتر و کوتاهتر از پای دیگر به نظر برسد.
انواع پاچنبری بر اساس شدت
پاچنبری میتواند خفیف یا شدید باشد. تشخیص میزان شدت پس از تولد و پس از ارزیابی پزشک صورت میگیرد. درمان پاچنبری میتواند با توجه به شدت کمی متفاوت باشد. اگر شدت عارضه بسیار زیاد باشد، ممکن است در همان ابتدا پزشک به سراغ گزینههای تهاجمی و جراحی برود. روشهای مختلفی برای اندازهگیری و تشخیص شدت پاچنبری وجود دارد. رایجترین روش، استفاده از سیستم اندازهگیری پیرانی (Pirani Score System) است. استفاده از این روش سریع، آسان و قابل اعتماد است. در این روش پس از معاینه توسط پزشک، یک امتیاز از صفر تا یک به میزان انحراف پای نوزاد داده میشود. میزان انحراف پای نوزاد معمولاً با توجه به شدت چرخش، محدوده حرکتی و میزان چین و چروکهای غیرطبیعی ایجاد شده امتیازدهی میشود. این امتیازدهی به معاینه فیزیکی پزشک بستگی دارد. هر چه عدد امتیاز به صفر نزدیکتر باشد، شدت پاچنبری کمتر و هر چه به یک نزدیکتر باشد، شدت پاچنبری بیشتر است.
شدت پاچنبری در سیستم اندازهگیری پیرانی:
- پای عادی: امتیاز صفر
- پاچنبری خفیف: امتیاز نیم
- پاچنبری شدید: امتیاز یک
انواع پاچنبری براساس محل انحراف
پاچنبری را بر اساس محل انحراف و خمیدگی نیز دستهبندی میکنند. البته این دستهبندی تأثیر خاصی در نوع و روش درمان ندارد، اما میتواند پزشک را از وضعیت استخوانها و نوع ناهنجاریها آگاه کند. پاچنبری را بر اساس محل انحراف به چند دسته تقسیم میکنند. برخی از این دستهبندیها شامل موارد زیر میشود:
- انحراف مچ پا به پایین (Equinus): در این نوع، پا از مچ پا به سمت پایین خم شده است و کودک را مجبور میکند تا روی نوک انگشتان راه برود. در این نوع تاندون آشیل بهقدری کوتاه است که از بالا آمدن پنجه پا جلوگیری میکند.
- انحراف مچ پا به داخل (Varus): در این نوع از پاچنبری، پاشنه و مچ پا به سمت داخل چرخیده است و کودک را مجبور میکند تا با بخشهای بیرونی پاهایش راه برود.
- انحراف مچ و کف پا به داخل (Supinatus): این نوع از انحراف معمولاً در موارد شدید پاچنبری مشاهده میشود، چرا که هم مچ پا و هم بخش میانی کف پا به طرفین خم شدهاند و بهکلی راهرفتن را دچار مشکل میکنند.
دلایل بروز پاچنبری
پاچنبری یا کلاب فوت بیشتر به دلایل ناشناخته رخ میدهد که به آن پاچنبری ایدیوپاتیک گفته میشود. در این نوع، هیچ مشکل یا عارضه زمینهای دیگری وجود ندارد که باعث بروز پاچنبری شده باشد. پاچنبری ممکن است با ناهنجاریهای کروموزومی و اختلالات ژنتیکی هم در ارتباط باشد. یک آزمایش خون میتواند مشخص کند که آیا پاچنبری علت زمینهای دارد یا اینکه بدون علت مشخصی بروز پیدا کرده است. برخی از دلایل احتمالی بروز پاچنبری شامل موارد زیر هستند:
- ژنتیک: تقریباً در ۲۵ درصد موارد افراد مبتلا به پاچنبری، سابقه خانوادگی در بروز این عارضه تاثیر دارد (منبع). همچنین بروز این عارضه در برخی از جمعیتهای قومی مانند آسیاییها و بومیان اصلی آمریکا رایجتر است و این خود تأثیر ژنتیک بر بروز پاچنبری را نشان میدهد (منبع). برخی از سندرمها و عارضههای ژنتیکی مانند سندرم داون و دوارفیسم نیز ممکن است باعث بروز پاچنبری شوند.
- مادرزادی: پاچنبری در موارد مادرزادی زمانی ایجاد میشود که وضعیت جنین درون رحم نامناسب باشد و فشار رحم ممکن است باعث تغییر شکل و انحراف پا شود. میزان موفقیت درمان این نوع از پاچنبری بسیار بیشتر از سایر انواع است.
- عصبیعضلانی: پاچنبری ممکن است در اثر برخی عارضهها و اختلالات عصبی_عضلانی در مغز و نخاع مانند فلج مغزی یا اسپینا بیفیدا (Spina Bifida) هم ایجاد شود.
- عارضههای زمینهای: برخی از عارضههای زمینهای مانند کوتاهی تاندون آشیل، اختلال رشد استخوان نیز ممکن است باعث بروز پاچنبری شوند.
روشهای درمان پاچنبری
پاچنبری یا کلاب فوت بهخودیخود درمان نمیشود و بهتر است که هرچه سریعتر روند درمان این عارضه شروع شود. ممکن است پزشک برای انتخاب روش درمان به عکسبرداری نیاز داشته باشد. درمان اولیه پاچنبری معمولاً با درمانهای غیرتهاجمی مانند گچگیری، استفاده از بریس و فیزیوتراپی شروع میشود. در صورت نتیجهبخش نبودن این روشها، ممکن است که از روشهای درمانی تهاجمی برای درمان پاچنبری استفاده شود. البته در برخی روشها ممکن است از ترکیبی از روشهای غیرتهاجمی و تهاجمی استفاده شود. در زیر میتوان روشهای درمان پاچنبری را مشاهده کرد:
روش پونستی
رایجترین روش برای درمان پاچنبری استفاده از روش پونستی (Ponseti Method) است. ایدهآلترین زمان برای استفاده از این روش درمانی بلافاصله پس از تولد است. در این روش با استفاده از ماساژ و حرکات کششی، اقدام به اصلاح وضعیت پای نوزاد میکنند و سپس پاها را در همان وضعیت گچ میگیرند. مراحل درمان پاچنبری با استفاده از روش پونستی به صورت زیر است:
- گچگیری
گچ از نوک انگشتان تا بالای زانوی نوزاد را در بر میگیرد. با توجه به تشخیص پزشک، هر هفته یا هر دو هفته یکبار این گچ باز شده و پروسه ماساژ و گچگیری دوباره تکرار میشود. این فرایند چهار تا شش بار تکرار میشود. شستوشوی نوزاد فقط در زمان بریدن گچها امکانپذیر است و نباید فاصلهای میان گچگیری رخ دهد. والدین باید توجه ویژهای در این زمان به نوزاد داشته باشند و هرگونه لغزش گچ را باید به پزشک سریعاً گزارش کنند. انگشتان کودک باید از گچ بیرونزده باشد و اگر انگشتان کودک مشخص نبود، این میتواند نشاندهنده لغزش قالب گچ و تغییر وضعیت پای نوزاد باشد.
- آزاد کردن تاندون آشیل
با تشخیص پزشک ممکن است که پس از دوره گچگیری، نوزاد نیاز به یک جراحی نیمهتهاجمی تنوتومی (Tenotomy) داشته باشد. در این روش جراح تاندون آشیل نوزاد را با استفاده از یک وسیله بسیار نازک برش میدهد تا پا آزاد شود. این برش بسیار کوچک است و نیازی به بخیه نیز ندارد. دوره نقاهت این جراحی بسیار کوتاه است و تاندون آشیل بریده شده، پس از مدتی خودبهخود با طول بلندتر از قبل رشد میکند.
- بستن بریس پاچنبری
پس از انجام دو مرحله قبل احتمال عود کردن و بروز دوباره پاچنبری ممکن است؛ به همین دلیل والدین باید به شکل مداوم بریس یا کفش پاچنبری را برای نوزاد خود ببندند. این بریسها انواع گوناگونی دارند و شامل دو کفش مخصوص و یک میله در بین آنها میشوند. در طول سه ماه اول باید این بریس به مدت ۲۳ ساعت در روز توسط نوزاد پوشیده شود. پس از آن با توصیه پزشک، به آرامی میزان استفاده از بریس با رشد کودک کاهش پیدا میکند تا ۱۴ ساعت در روز میرسد. این برنامه دقیق و سختگیرانه باید تا چهار یا پنج سالگی کودک ادامه داشته باشد. در غیر این صورت، امکان بازگشت پاچنبری بسیار بالا است.
روش فرانسوی
روش فرانسوی که روش فیزیوتراپی عملکردی (The Functional Physical Therapy Method) نیز نامیده میشود، ترکیبی از فیزیوتراپی و آتلبندی است. این روش فقط در موارد خفیف پاچنبری استفاده میشود و ممکن است در موارد متوسط و شدید به اندازه روش پونستی نتیجهبخش نباشد. در روش فرانسوی پاهای نوزاد بهصورت مستمر و توسط یک فیزیوتراپ متخصص ماساژ داده شده و حرکات کششی روی آن انجام میشود. باتوجه به تشخیص پزشک این کار میتواند هر روز یا هر چند روز در هفته انجام شود. پس از انجام این حرکات، با استفاده از یک چسب مخصوص اقدام به حفظ موقعیت پای نوزاد میکنند. پس از گذشت چند هفته، ممکن است با توجه به میزان بهبود نوزاد تعداد جلسات مراجعه به پزشک کاهش پیدا کند. پس از آن والدین روش ماساژ و بستن آتل فلزی را از پزشک میآموزند و باید آن را به صورت مستمر در خانه تکرار کنند. جراحی تنوتومی و آزاد کردن تاندون آشیل در این روش نیز ممکن است که در مدت چند ماه انجام شود. سپس در صورت بهبود وضعیت پای کودک ممکن است برای جلوگیری از عود کردن پاچنبری تا ۴ یا ۵ سالگی بستن بریس پاچنبری توصیه شود.
جراحی
در صورت نتیجهبخش نبودن روشهای دیگر مانند پونستی و فرانسوی ممکن است که انجام جراحی برای درمان پاچنبری لازم باشد. زمان مناسب جراحی معمولاً چند ماه قبل از راه رفتن نوزاد است. این زمان معمولاً شش تا نه ماهگی است. نوزاد در این زمان پاهایش باید به مقدار کافی رشد کرده باشد و همچنین زمان کافی تا زمان آغاز راه رفتن برای بهبودی پس از جراحی داشته باشد. برای مشاهده نتایج روشهای پونستی و فرانسوی لازم نیست زمان زیادی را منتظر ماند. این روشها معمولاً پس از چند ماه نتایج خود را نشان خواهند داد. در صورتی که بهبود لازم پس از انجام این روشها توسط پزشک مشاهده نشود، جراحی باید انجام شود. در جراحی پاچنبری تاندونها و رباطهای کوتاه و محدودکننده پا بریده شده و سپس استخوانهای پا با استفاده از بستهای فلزی در جای خود نگاه داشته میشوند تا پاها بتوانند در حالت طبیعی رشد کنند. البته جراحی نیز نمیتواند درمان پاچنبری را تضمین کند و ممکن است کودک در سالهای آینده باز هم جراحیهای دیگر نیاز داشته باشد.
آیا درمان پاچنبری قطعی است؟
پاچنبری قابل درمان و اصلاح است، اما موفقیت درمان به برخی عوامل بستگی دارد. روند درمان هرچه سریعتر آغاز شود، احتمال موفقیت آن بالاتر میرود. هدف درمان، اصلاح ناهنجاری و بازیابی عملکرد پا تا جای ممکن است. روشهای درمانی غیرتهاجمی مانند گچگیری، استفاده از بریس و همچنین روشهای تهاجمی موفقیت بسیار بالایی را در درمان پاچنبری دارند. البته هیچ روش درمانی نمیتوانند تضمین دهد که پس از درمان، پاچنبری دوباره عود نمیکند. عود نکردن عارضه به عوامل مختلفی بستگی دارد که از برخی از آنها بههیچوجه نمیتوان پیشگیری کرد، اما برخی از کارها مانند انتخاب روش درمانی صحیح و همچنین پیگیری والدین در بستن بریس و دنبالکردن روش درمانی میتوانند بر درمان پاچنبری تأثیر داشته باشند.
برخی از عوامل تأثیرگذار بر افزایش موفقیت درمان پاچنبری:
- تشخیص و آغاز درمان زودهنگام
- مراجعه به پزشک بهصورت مداوم
- مراقبت از گچگیری و بریس کودک
- بستن بریس تا جای ممکن
- سهلانگارینکردن در روند درمانی
- انجام فیزیوتراپی
عوارض درمان نکردن پاچنبری
پاچنبری نوزادی که هنوز شروع به راه رفتن نکرده است دردناک نیست و فقط زمانی که کودک شروع به راه رفتن میکند و وزن روی پا قرار میگیرد، درد و ناراحتیهای مرتبط با پاچنبری بروز پیدا میکنند. اگر پاچنبری به درستی درمان نشود، ممکن است عوارض زیر را به دنبال داشته باشد:
- محدودیت شدید عملکردی
- دشواری در راه رفتن
- دشواری در پوشیدن کفش
- درد و ناراحتی شدید در پا، مچ پا، زانو، لگن یا کمر
- بروز عارضههای مفصلی
- ایجاد پینه و عارضههای پوستی به دلیل راهرفتن روی لبه پا
پیشگیری از پاچنبری
بیشتر دلایل بروز پاچنبری، مادرزادی و ناشناخته است و به عوامل ژنتیکی وابسته است. در حالی که نمیتوان از همه موارد پاچنبری پیشگیری کرد، اما میتوان با انجام کارهای زیر به کاهش خطر تولد نوزاد با این عارضه کمک کرد:
- انجام معاینات منظم دوره بارداری
- پرهیز از مصرف خودسرانه دارو در زمان بارداری
- پرهیز از استعمال دخانیات یا مصرف الکل در دوران بارداری
- آگاهسازی پزشک از هرگونه سابقه خانوادگی پاچنبری
- درمان و مراقبت زودهنگام در صورت تولد نوزاد با پاچنبری
نتیجهگیری
پاچنبری یا کلاب فوت یک عارضه مادرزادی است که باعث چرخش غیرعادی یک یا هر دو پا در نوزاد میشود. در حالی که علت دقیق این عارضه مشخص نیست، اما عوامل ژنتیکی میتوانند بر آن تأثیرگذار باشند. روشهای درمانی غیرتهاجمی پاچنبری معمولاً ترکیبی از گچگیری، استفاده از بریسها و در برخی موارد جراحی است. پاچنبری در صورت عدم درمان میتواند تاثیر قابلتوجهی بر تحرک و کیفیت زندگی کودک داشته باشد، اما با درمان زودهنگام و مراقبت مستمر، اکثر کودکانی که با پاچنبری متولد میشوند، میتوانند بدون محدودیتهای قابل توجه زندگی عادی و فعالی داشته باشند.
سوالات متداول
چند ماه پس از بارداری میتوان کلاب فوت را تشخیص داد؟
در دوران سه ماهه دوم بارداری میتوان پاچنبری را با استفاده از سونوگرافی تشخیص داد. البته تشخیص پاچنبری ممکن است همیشه در دوران بارداری ممکن نباشد و پس از تولد تشخیص داده شود.
آیا جنین دارای پاچنبری، سلامت مادر باردار را به خطر میاندازد؟
خیر، جنین دارای پاچنبری به تنهایی هیچ خطری برای مادر باردار ایجاد نمیکند. در صورتی که یک عارضه دیگر باعث بروز پاچنبری در جنین شده باشد، باید هم مادر و هم جنین تحت نظارت بیشتری قرار بگیرند.
آیا ممکن است که پاچنبری فقط در یک پا ایجاد شود؟
بله پاچنبری بهخصوص در موارد مادرزادی که در اثر فشار و وضعیت جنین در رحم صورت گرفته است، ممکن است فقط در یک پا ایجاد شود.
آیا کلاب فوت با مصرف ویتامین میتواند درمان شود؟
خیر، پاچنبری را نمیتوان به تنهایی با مصرف ویتامین درمان کرد. در حالی که ویتامینها برای سلامت کلی مهم هستند، اما پاچنبری را درمان نمیکنند.
برای درمان پاچنبری باید به چه پزشکی مراجعه کرد؟
برای درمان پاچنبری باید به متخصص ارتوپدی کودکان مراجعه کرد.
آیا پاچنبری دائمی است؟
پس گذراندن دوره درمان پاچنبری، کودک میتواند همانند سایر کودکان به زندگی عادی ادامه داده و به بازی و فعالیت مشغول شود.
درمان پاچنبری چقدر زمان میبرد؟
دوره درمان پاچنبری ۴ یا ۵ سال طول میکشد. روشهای درمانی مانند بستن بریس و فیزیوتراپی باید توسط والدین به صورت مستمر تا پنج سالگی کودک دنبال شوند.
آیا پاچنبری باعث ایجاد پاهای لاغر و باریک میشوند؟
عارضه پاچنبری روی پاها، خصوصاً مچ پا، تأثیر زیادی میگذارند. کودکانی که پاچنبری داشتهاند، پاهای لاغرتر و باریکتر از سایر کودکان دارند.
آیا پاچنبری پس از درمان دوباره عود میکند؟
بله ممکن است که پاچنبری پس از گذراندن دوره درمان دوباره عود کند. دلایل بازگشت دوباره این عارضه میتواند ناشناخته باشد، اما ممکن است درمان نامناسب یا سهلانگاری والدین در پیگیری درمان باعث بروز دوباره پاچنبری شود.
تا چه سنی امکان عود کردن دوباره پاچنبری وجود دارد؟
احتمال عود کردن پاچنبری پس از چهار یا پنج سالگی بسیار کمتر میشود و به ندرت اتفاق میافتد. با پایان زمان رشد و عبور از دوران بلوغ، دیگر لازم نیست نگران عود کردن پاچنبری بود.
آیا پاچنبری میتواند باعث فلج شدن کودک شود؟
پاچنبری باعث فلج شدن کودک نمیشود، اما میتوان عملکرد و محدوده حرکتی کودک را محدود کند.
آیا با پاچنبری میتوان یک زندگی عادی داشت؟
بله، با مداخله زودهنگام و مراقبتهای پزشکی مناسب میتوان تا حد زیادی شرایط را برای افراد دارای پاچنبری بهبود بخشید و به آنها اجازه زندگی فعال و سالم داد.
آیا فعالیت شدید در زمان بارداری میتواند باعث بروز پاچنبری در نوزاد شود؟
در حال حاضر هیچ مدرکی وجود ندارد که نشان دهد انجام کارهای سخت یا انجام فعالیتهای بدنی در دوران بارداری میتواند باعث بروز پاچنبری شود. برخی از نوزادان ممکن است با پاچنبری به دنیا بیایند، حتی اگر مادر از انجام چنین فعالیتهایی در دوران بارداری خودداری کند.
آیا جنین دارای پاچنبری باید سقط شود؟
خیر، جنین دارای پاچنبری خطری برای مادر ایجاد نمیکند و پس از تولد امکان درمان عارضه وجود دارد. به همین دلیل، اجازه سقط به این موارد داده نمی شود.
آیا بزرگسالان هم به پاچنبری دچار میشوند؟
پاچنبری یک عارضه مادرزادی است و در نوزادان بروز پیدا میکند. ممکن است در اثر یک سانحه یا برخی عارضههای مفصلی بزرگسالان دچار انحراف پا شوند، اما به این مورد پاچنبری گفته نمیشود.
